Николай Петрович Тарасов

Николай Петрович Тарасов

Тылынан уус-уран айымньыны тарҕатааччы, норуот ырыаһыта, оһуохайдьыта, хоһоонньута, төрөөбүт сахатын норуотун фольклорун пропагандалааһыҥҥа бэрт өртөн кыттар, уус-уран самодеятельность ветерана, киһи-аймах духуобунай культуратын чыпчаала буолбут олоҥхону толорооччу Николай Петрович Тарасов 1928 с. ахсынньы 21 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. Биһигин ыйаабыт сирэ Хадаар нэһилиэгэ “Үрүҥ Күөл” куулатын үрдүгэр “Локуоруку” диэн кыараҕас алаас. Колхуостаах 4 оҕолоох Петр Игнатьевич, Анастасия Дмитриевна Тарасовтарга үһүс оҕонон күн сирин көрбүтэ. Кини дьоллоох оҕо сааһа аҕата өлөн эрдэ быстыбыта. Ийэтэ иккистээн Хайахсыт киһитигэр Филиппов Михаил Степановичка (Солуомапка) кэргэн тахсарыгар, кыракый 4 саастаах уолу, аҕатын аймахтарыгар Хадаарга хаалларбыта. Абаҕатын аахха олорон тулаайах кыһалҕатын билбэтэҕин да иһин, ийэтин ахтарын күн бүгүҥҥэ диэри долгуйбакка эрэ кыайан кэпсээбэт.Маачаха аҕата Советскай былаас саҕаланыытыгар кыһыл этэрээккэ саллааттаабыт,колхуоска хара үлэһит,булчут,кыайыгас.өйдөөх тыллаах,аҕыйах саҥалаах,улахан көрүҥнээх киһи эбит.1942 с. саас ыһыыга суха тутабын диэбитин,атынан тараахта тартар диэн модьуйбуттар.

Михаил Степанович сэллик киһи,Чурапчыга тахсан райсовекка үҥсэр былааннаах сылдьыбыт.Эмп үлэһиттэрэ доруобуйатыгар справка биэрэртэн туттуммуттар. Сэрии бара турдаҕына анаммыт үлэҕэ үлэлээбэт буруй-сэмэ буолан,балыырга 2 сыл хаайыыга түбэһэн барбыт. Николай иитэ сылдьар дьонун кытта хоту көһөрүүгэ, күүс өттүнэн күһэйиллэн тиийэр. Ити күнтэн олох эрэйин этинэн-хаанынан билэр. Эдьигээҥҥэ “Быһыттаах” учаастагар күһүн муус тоҥуута алтынньы ыйга тиийбиттэрэ.Сэтинньи саҕаланыыта бараак балаҕан дьиэҕэ киирэн уоскуйбуттара. Оччолорго 14 саастаах оҕо улахан дьону кытта тэҥҥэ балыктаһан барбыта. Чараас таҥас-сап тымныыттан абыраабата. Куруутун тоҥон-хатан, аччыктаан эрэйи эҥэринэн тэлбитэ.Аймахтара өлөллөр, убайа улаханнык ыалдьар, убайын “өлөр буолла”диэн нуорматын быһан кэбиһэллэр. Николай ыксаан бэйэтин аһыыр нуорматыттан убайын аһатар, убайа бэттэх кэлэн, үтүөрэн барар.1944 с. колхуостарын уһук хоту муора таһыгар “Тумат” диэн сиргэ көһөрөллөр. Кыайыы туһугар түүннэри-күннэри аччыктыыры, сылайары аахсыбакка Ийэ дойду иннигэр бэриниилээхтик үлэлээбиттэрэ.

1945 с. ордубут дьон дойдуларыгар төннүбүттэрэ. Николай Петрович көһүүттэн эргиллэн кэлэн баран бэһис, алтыс, сэттис кылаастарга Чурапчыга үөрэммитэ. 1948-1951 сылларга холкуос үлэһитэ буолан сайынын окко үлэлээбитэ.1949 сыллаахха биригэдьиирдээбитэ. 23 сааһыгар колхуостан көҥүллэтэн Чурапчыга үөрэнэ киирбитэ. Тохсус кылааска үөрэнэ сылдьан аны армияҕа барар. Армияҕа үс сыл этэҥҥэ сулууспалаан кэлэр. Үөрэххэ баҕалаах буолан, орто оскуоланы бүтэрэн аттестат ылар. 1959 с. Дьокуускайга финансовай-кредитнэй техникуму ситиһиилээхтик бүтэрэн “финансист” идэтин баһылаан дойдутугар бухгалтер-ревизорунан үлэлиир. Эдэр, тэрийэр дьоҕурдаах киһини таба көрөн ССКП райкома Листиков И.П. секретардаах партийнай бюро Бахсы Толоонугар сирэй биригэдьииринэн ыытар. Бу кэмҥэ “Лэбийэҕэ” саҥа бөһүөлэк тутуллан, 200 ынах турар толору механизациялаах хотоно үлэҕэ киирбитэ. Бахсыга Николай Петрович буһуу-хатыы оскуолатын ааспыта. Ытык Бахсы үлэһит дьоно бэйэлэрин үтүө холобурдарынан Николай Петровичка үлэҕэ бэриниилээх буоларыгар олук уурбуттара. Толооҥҥо 4 сыл үлэлээн баран, производство сайдарыгар экономика быһаарар суолталааҕын өйдөөн, билиитин үрдэтэргэ быһаарынан Москваҕа Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар “экономист” идэтигэр үөрэнэ барбыта. 1968 сыллаахха үөрэҕин ситиһиилээхтик бүтэрэн кэлбитэ.Онтон ыла кини колхоз, совхоз түбүктээх үлэтигэр күүһүн-уоҕун, билиитин-көрүүтүн барытын ууран, тыа хаһаайыстыбата сайдарыгар бэриниилээхтик үлэлиир. 1974 с. улуус улахан аҥарын хабар, саҥа тэриллибит “Карл Маркс” аатынан совхозка главнай экономиһынан ананар.Николай Петрович салгыы төрөөбүт дойдутугар “Эрилик Эристиин” совхозка үлэлээн,совхоһа үүтү-эти оҥорууга үрдүк чыпчааллары дабайар, “миллионер”совхозка тиийэ үүнэр. Манна барытыгар сүрдээх үлэһит, дириҥ билиилээх экономист кылаата улахан оруоллааҕа.
Николай Петрович айылҕаттан бэриллибит айар куттаах. Дьикти дьарыгынан олоҥхо буолар. Ханна да сырыттар олоҥхону айа, кэпсии, тарҕата сылдьар. Уус-уран самодеятельность биир солбуллубат артыыһа. Хомоҕой тыллаах хоһоонньут, “Дириҥ уоттара” литературнай түмсүү чилиэнэ. Кини оһуохайдьыт, тойуксут буолбутун туһунан маннык кэпсиир: “Миигин ийэ тыл алыптаах дойдутугар сирдээбит сир Москва аннынан баар “Искра” куорат буолар. Дойдубуттан ыраатан, армияҕа сулууспалыы сылдьан, соҕотох саха этим. Төрөөбүт тылбын ахтаммын ахтылҕаммын таһаараары кыралаан испэр кигинэйэн ыллыыр этим. Кэлин Москваҕа үөрэнэ сылдьан, сахалар түмсүүлэригэр оһуохай этэр буолбутум. Аны биир түгэнинэн буолар, үөрэхпин бүтэрэн кэлбиппэр, ыһыах тэрийиитин комиссиятын председателэ оҥорбуттара. Онтон саҕалаан күн бүгүҥҥэ диэри нэһилиэгим культурнай олоҕор кыттан кэллим.”-диэн күө-дьаа кэпсиир Ньукулай.
Кини туһунан кэргэнэ СР-н культуратын туйгуна Екатерина Михайловна маннык кэпсиир: Николай Петрович саха омук тылынан уус-уран айымньытын-олоҥхону эдэр көлүөнэҕэ тарҕатааччы, ситимнээччи буолар. Сахалыы куттаах эдэр көлүөнэни иитиигэ үгүс сыратын ууран норуот ырыатын- тойугун тарҕатар. Кэнчээри ыччаты сахалыы тыыҥҥа, оҕо өйө-санаата, майгыта-сигилитэ сайдарыгар, норуот иитэр-үөрэтэр үгэстэрин, айымньыларын оҕолорго иҥэрэр. Үгүстүк кини төрөөбүт Хадаарын оскуолатын оҕолорун кытта көрсөн олоҥхолоон, тойуктаан, оһуохайдаан, үөрэнээччилэргэ ийэ тыл сүмэтин иҥэрэр.Кини уһуйаан иитиллээччилэригэр күүтүүлээх ыалдьыт. Олоҥхо алыптаах остуоруйатын кырачааннарга үөрэтэр. Чурапчыга С.К.Макаров аатынан улуустааҕы гимназия “Күн өркөн” фольклору, кыраайы үөрэтэр-чинчийэр лааҕыр оҕолорун кытта элбэхтэ көрсүбүтэ. Оҕолор Николай Петрович туһунан “Чараҥ” сурунаалга уонна “Фольклор и краеведение” диэн кинигэҕэ истиҥник иһирэхтик суруйбут этилэр. Дириҥ агрооскуолатыгар үөрэнээччилэри кытта көрсүһүүгэ элбэхтэ сылдьар. Саха тылын нэдиэлэтигэр,“Түөлбэ олоҥхото” диэн оҕолор түһүлгэлэригэр куруутун кыттар.Олоҥхобут аан дойду таһымыгар биһирэммит кэмигэр, өбүгэлэрбит үйэттэн үйэҕэ илдьэ кэлбит тылынан уус-уран айымньыларын салгыы сайыннарар, тарҕатар ырыа-тойук кутун иҥэриммит Николай Петрович саҥа ыал буолар эдэр ыалларга алгыстаан тойуктуур. Оһуохай тылын этэн дьон сүргэтин көтөҕөр, саха тылын аптаах абылаҥын бар дьонугар иҥэрэр.Кини ыһыахтарга солбуллубат алгысчытынан буолар. Ол курдук 1995 с. Чурапчы улууһун юбилейнай ыһыаҕын оһуохайынан аспыта.Николай Петрович суруйуутунан “Күн Уолан бухатыырдар” уонна “Киэҥ Сыһыы” олоҥхо спектаклларынан Хоптоҕо культуратын уус-уран самодеятельноһа улуустааҕы көрүүлэргэ бастаабыта. Олоҥхо саха норуотун тылынан уус-уран айымньытын үрдүк чыпчаала. Кини норуот философиятын, итэҕэлин, төрөөбүт айылҕатын үөрэтэргэ эмиэ улахан суолталаах. Итини барытын Николай Петрович ийэ кутугар иҥэринэр олоҥхоһут буолар.Дьон-сэргэ болҕомтотун тардар талааннаах. Устар ууну сомоҕолуур уран тыллаах, дорҕоон тойуктаах. “Дархан этээччи”, “Дорҕоонноох тойуксут”,Чурапчы улууһун аатын үгүс элбэх олоҥхо күрэхтэригэр ааттаппыт олоҥхоһут буолар.
2009 с. Бороҕоҥҥо олоҥхо ыһыаҕар, олоҥхо гепройдарын ырыаларын-тойуктарын толорон күөн күрэс кыайыылааҕа “Чулуу аат үрдэлэ” номинация буолан харчынан премия ылбыта. 2010 с. Горнайга буолбут олоҥхо ыһыаҕар кыттан “Бастыҥ аат” биһирэбилгэ тиксибитэ. Хоптоҕо нэһилиэгин социальнай-экономическай сайдыытыгар олоҕун анаабыт киһи.Дириҥнээҕи народнай театр Дьокуускай куоракка И.Д.Оконешников-Мундууска уола “Тамаллаайы Бэргэн” олоҥхотунан күрэхтэһэн Гран-при буолбута.Онно Николай Петрович Акымалдьын Баай оҕонньор оруолун толорон, көрөөччү биһирэбилин ылбыта.Хоптоҕо кулууба Николай Петрович олоҥхоһуттаах буолан проект көмүскээн Гран ылан үлэлэригэр туһаммыттара үгүс.Дьиэ кэргэн бары аҕабыт дьарыгын олус сөбүлүүбүт, сэҥээрэбит, күүс-көмө буолабыт. Сиэннэрэ эһэлэрин олоҕун, дьоҕурун туһунан суруйан араас ааҕыыларга билиһиннэрэллэр. Ол курдук сиэнэ Катя Михайлова, Чурапчытааҕы гимназия үөрэнээччитэ, “Утум ситимэ” диэн эһэтин төрдүн-ууһун туһунан үлэлээх, Дьокуускай куорат “Айыы кыһатын”оскуолатыгар үөрэнэр сиэнэ Ира Петрова “Эһэм олоҥхоһут” диэн темаҕа үлэлээх. Кыра 5 саастаах сиэнэ Женя Пермяков “Мин эһэм олоҥхоһут” диэн дакылаатынан уһуйаанын оҕолоругар 2013 с кэпсээн турар.. Стендэтэ “Мичил” уһуйааҥҥа ыйаммыта. Республикатааҕы Пенсионнай фонда 2007 сыллаах календарыгар Николай Петрович сиэннэрин кытта “Дьолгутун харыстаан” диэн суруктаах хаартыската баара. Ол хаартыска улахан баннер буолан Пенсионнай фонда дьиэтигэр ыйанан турара көрүөххэ, саныырга олус үчүгэй этэ. Николай Петрович биир дойдулаахтарын үйэтитиинэн дьарыктанар. Сэриигэ сылдьыбыт олохторун толук уурбут хорсун саллааттар тустарынан элбэх суруйуулардаах. Хомоҕой хоһооннорун Кыайыы 60 сылынан анаан оҕолорго “Сүрэхпэр сөҥмүт санааларым” диэн кинигэ бэчээттээн бэлэх ууммуттара.
Биһиги аҕабыт олоҕо,үлэтэ сыаналанан үгүс элбэх бэлиэлэрдээх, грамоталардаах, мэтээллэрдээх. “Хоптоҕо нэһилиэгин ытык олохтооҕо”, “СР-н бастыҥ экономиһа” ,“Үлэҕэ килбиэнин иһин” медаль кавалера. СР-та Россиялыын холбоспута 375 сылынан юбилейнай мэтээллээх.
“За вклад в развитие народного художественного творчества” бэлиэлээх.
Маны сэргэ: “Үрүҥ көмүс кытах”, “Чулуу аат үрдэлэ”,”Дорҕоонноох тойуксут”, “Дархан этээччи”, “Кыһыл көмүс кытах”,”Бастыҥ аат” оһуохай таһаарыытыгар,”СР-тын бочуоттаах олоҥхоһута” бэлиэлэрдээх.СР-тын Правительствотыттан Грамоталаах.

Вернуться назад  

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

"Туйаарыма Куо" (Китай) в исполнении Пекинского театра опера Куньцю
«Светлоликая Туярыма Куо» пьеса П.А. Ойунского созданная по сюжету олонхо «Нюргун Боотур Стремительный». История...

Поиск