Сыана кэтэх үлэһиттэрэ

sofronov 731e8Тыйаатыр -- кэлэктиибинэй ускуустуба. Хас биирдии туруоруу элбэх киһи сыралаах үлэтин түмүгэ буолар. Былыргы Греция саҕаттан тыйаатыр аҥаардас сыанаҕа тахсан оонньооччулардаах эрэ буолбакка, анал көмө үлэһиттэрдээх.
Ааптартан, режиссёртан, артыыстан ураты худуоһунньук, мусукаан, көстүүм тигээччи, уоту сырдатааччы, о.д.а. үлэһиттэр сыралара улахан миэстэни ылар. Онон хайа да тыйаатыр былыр даҕаны, быйыл даҕаны оннук дьоно суох ончу табыллыбат.
Ол курдук, биһиги тыйаатырбыт сыанатын кэннигэр олус түбүктээх, сүҥкэн суолталаах үлэ бара турарын көннөрү көрөөччү соччо-бачча билбэтэ буолуо. Ону билиһиннэрэ таарыйа, Саха тыйаатырыгар өр кэмҥэ үлэлээбит, билигин даҕаны үлэлэрин үөһүгэр сылдьар тутаах дьону кытта кэпсэтэргэ сананныбыт. Тыйаатыр сезона сабыллыбытын үрдүнэн, бу дьон түбүктээх үлэлэрэ өссө даҕаны бүтэ илик.

Яков Гаврильевич Софронов–туруоруу чааһын сэбиэдиссэйэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ:

--Дьокуускайга 2 №-дээх орто оскуоланы бүтэрээт, сонно кэриэтэ Саха тыйаатырыгар үлэлии киирбитим. Кыра эрдэхпититтэн ити эйгэҕэ улааппыт буоламмын, тыйаатыры ис сүрэхпититтэн таптыыбын диэххэ сөп. Аҕам манна кылаабынай буҕаалтырынан, ийэм иистэнэр сыах сэбиэдиссэйинэн үлэлээбиттэрэ. Кэргэним эмиэ итиннэ үлэлиир. Игирэм аҥаара билигин Олоҥхо тыйаатырыгар баар.
Сыана массыньыыһыттан саҕалаан...
Бастаан оробуочайынан, онтон массыньыыһынан, салгыы туруоруу чааһын сэбиэдиссэйинэн билиҥҥээҥҥэ диэри үлэлии сылдьабын. Кылгатан эттэххэ, испэктээкил тэхиниичэскэй өттүн дьаһайар сүрүн эбээһинэстээхпин. Режиссёр уонна туруорааччы-худуоһунньук ситимнээх үлэлэрин хааччыйабын, түөрт сыаҕы бас билэн үлэлэтэбин: реквизит оҥорору, массыньыыстары, муусуканы биэрэри, парикмахер сыахтарын. Онон үлэм сүнньэ -- дьону кытта алтыһыы. Интэриэһинэй эрээри, баҕарбыт курдук, олус судургута суох. Хас биирдии киһи таһаарыылаахтык үлэлииригэр туспа сыһыан олохтуохха наада. Итинтэ суох тыйаатырга үлэлиир хайдах да сатаммат. Үлэлээбитим тухары дьон профессиональнай таһыма үрдүүрүн, уларыйарын кэтээн көрдүм. Холобур, сыана массыньыыһыттан, суоппартан элбэх киһи үүнэн сириэдийэн таҕыста: Ефим Степанов, Кирилл Семенов, Петр Баснаев, Иннокентий Дакаяров, Никита Аржаков, о.д.а. Үчүгэй артыыстарбыт бары сыана кэтэҕэр үлэлии сылдьыбыт дьон. Билиҥҥи устудьуоннар оннук үлэлээбэттэр, ол иһин сыананы иһиттэн үчүгэйдик билбэттэр дии саныыбын.
"Хаарыан хампа күөх кытылым"
Бастаан режиссёр тус баҕата хайдах буолуохтааҕын ойуулуур, худуоһунньук уруһуйдуур, оттон мин ол кыалларын-кыаллыбатын этэбин. Эрэпэтииссийэҕэ хайаан даҕаны бары баар буолуохтаахпыт. Режиссёру кытары тэхиниичэскэй өттүн толкуйдуубут: түһэрэри-таһаарары. Холобур, "Хаарыан хампа күөх кытылым" испэктээги туруорууга тыы биир эрэ торуоска ыйаныахтаах, онно 4 киһи (!) олоруохтаах. Манна барытыгар суот-учуот наада. Бастаан тыыны анньалларыгар көлөһөҕө сүүрэр гына толкуйдаабыппыт. Онтубут тэлиэскэҕэ үтүллэрэ көстө сылдьара соччото суох этэ. Онтон ыйаан көрүөххэ диэн буолла. Эргэ тыйаатырга (уруккута таҥара дьиэтэ) үрдүгэр куупалга ыйыыр буоллубут. Былыргы дьиэ буолан, сэрэхтээх, аны куупал уйуо-уйумуо биллибэт. Хас да сиртэн сис мастан тартаран ыйаабыппыт. Оттон саҥа тыйаатырга мотуорунан көмөлөһүннэрэн көтөхтөрөбүт. Тбилисигэ гастроллуу сырыттахпытына, торуоспут уйбакка суулла сыспыта. Бастаан грузин киһитэ тутан турбута, онтон -- Андрей Борисов, салгыы мин уонна Геннадий Сотников буолан, испэктээкил бүтүөр диэри тутан турбуппут. Хата, туох даҕаны буолбатаҕа. Айаҥҥа барар буоллахпытына декорациябытын кыччата сатыыбыт. Сорох испэктээкил ыстаныага-тойо баһаам, онон киһи кыайан илдьибэт. Хайа сатанарынан, кыччыыр, хомуллар гына оҥоро сатыыбыт. Урут гастролларга өрүү сылдьыһар этим, билигин улахан туруорууларга барсабын.
"Кэннибэр хаалларар эрэллээх дьонноохпун"
Маннык үлэбитигэр анал үөрэхтээх киһи аҕыйах. Оннук испэсэлииһи бэлэмнээн таһаарар үөрэх кыһата даҕаны дойду үрдүнэн кэмчи. Үп-харчы да өттүнэн кыаллыбат. Арай бэйэҥ баҕаҕынан үөрэнэн кэлиэххин сөп. Биһиэхэ культпросвекка баар эрээри, муусука эйгэтин идэтийиилэригэр бэлэмнээн таһаарар. Бэйэм кэлин үлэлии сылдьан Москубаҕа "Аныгы тыйаатырга", "Улахан тыйаатырга", Санкт-Петербурга "Мариинскай тыйаатырга" анал куурустары ааспытым. Тыйаатыр сокуонуттан физика сокуонугар тиийэ ымпыктаан үөрэтэллэрэ. Хас биирдии туруорууга сылдьыһан, үгүс уопут ылан кэлбитим. Маннык үөрэх эдэрдэргэ олус наадалаах. Билигин бэйэм кыахпынан эдэр дьону үөрэтэбин. Биэнсийэҕэ таҕыстахпына, кэннибиттэн хаалар эрэллээх дьонноохпуттан үөрэбин. Урут, хамнас да кыра буолан, наһаа кэлэллэр-бараллар этэ. Билигин уларыйбат састаап үлэлиир. Тыйаатыр таһынан өрөспүүбүкэҕэ ыытыллар улахан тэрээһиннэргэ барытыгар кэриэтэ үлэлэһэбит. Холобур, "Азия оҕолоро" оонньуулар, улахан ыһыахтар тэхиниичэскэй үлэлэрэ барыта биһиги хамаандабытыгар сүктэриллэр. Быйыл Чурапчыга "Манчаары оонньууларыгар", Мэҥэ Хаҥаласка "Олоҥхо" ыһыаҕар бара сырыттыбыт.
Тыйаатыр абылаҥа
Үлэбэр сарсыарда эрдэ туран барабын, киэһэ сиэним утуйа сыттаҕына биирдэ кэлэбин. Дьонум куруук өйдүүллэр-өйүүллэр. Сороҕор түүннэри да баран үлэлээччибит. Идэбин олус сөбүлүүбүн, олоҕум суолун сөпкө талбыппын диэн бигэ санаалаахпын. Тыйаатыр эйгэтэ миэхэ туохтааҕар даҕаны чугас. Урут тыйаатыр "ыарыытыгар" улаханнык ылларбыт дьон босхо кэриэтэ үлэлии-хамсыы сылдьыбыттарын түмүгэр тыйаатырбыт күн бүгүҥҥэ диэри ситиһиилээхтик үлэлии-хамсыы турдаҕа. Кырдьык, суоппартан саҕалаан тыйаатыр эйгэтиттэн быдан ыраах киһи манна өр кэмҥэ тулуйан-тэһийэн сылдьыбат. Онон тыйаатыр туох эрэ абылаҥ күүстээх...
Билигин олох сайда турар. Атын омук сирдэригэр тыйаатырга сырыттахха, барыта -- көмпүүтэринэн үлэ. Биһиги тыйаатырбыт даҕаны олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылаһан иһэр. Инникитин өссө тупсан иһиэ диэн бигэ санаалаахпын. Көмпүүтэри бэркэ баһылыыр киһи олордоҕуна, соҕотоҕун даҕаны барытын кыайыан сөп. Ол оннугар үлэһит илии аҕыйыа буоллаҕа, ол, биллэн турар, хомолтолоох...

Владимир Аркадьевич Пестряков - муусука чааһын сэбиэдиссэйэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ:

pestryakov a2a7d--Муусуканан уруккуттан дьарыктанабын. Эдэр сылдьан нэһилиэк кулуубугар үлэлээбитим. Ол саҕана Саха тыйаатыра мэлдьи гастроллуу кэлэр этэ. Биирдэ кинилэргэ илии-атах буола сырыттахпына, тыйаатыр артыыһа Михаил Семенов: "Биһиэхэ кэлэн үлэлээбэккин ээ", -- диэн турардаах. Ону таах истэн эрэ кэбиспитим. Кэлин, Дьокуускайга сибээс техникумугар үөрэнэ сылдьаммын, радист-звукооператор миэстэтэ баарын истэммин кэлбитим. Маҥнай өссө муусука тыйаатырыгар үлэлии киирбитим. Ол саҕана тыйаатырдар биир дьиэҕэ дьукаахтаһан олорбуттара. Онтон ыла, 1985 сылтан күн бүгүнүгэр диэри, Саха тыйаатырыгар үлэлии сылдьабын.
"Муусука сүрүн оруолу оонньуур"
Дьиҥ олоххо, тыйаатырга даҕаны муусука сүрүн оруолу оонньуур. Сороҕор туруоруу улахан аҥаарын муусука ылар. Мин испэктээкилгэ муусуканан доҕуһуоллааһыны дьаһайар үлэлээхпин. Маҥнай режиссёр дьоҥҥо тугу тиэрдиэн баҕарарын, сүрүн сыалын-соругун, испэктээкили хайдах көрүөн баҕарарын этэр. Онтон сылыктаан муусуканы таҥан биэрбитим кэннэ, дьэ, сыымайдааһын буолар. Үксүн эрэпэтииссийэни көрө олордоххо, айар санаа киирэр. Муусука испэктээкил настарыанньатын көтөҕөр эбэтэр, төттөрүтүн, түһэрэр кэмнэрэ бааллар. Оннук миэстэни көрдүүр, анал муусука хаһан, ханна тыаһыахтааҕын быһаарар уустуктардаах. Үчүгэй режиссёр бэйэтэ чопчу көрүүлээх, айымньыны ааҕар кэмигэр номнуо туох ханна туруохтааҕын барытын төбөтүгэр буһаран олорор. Оттон сорох эн тугу эппитиҥ хоту барар. Табыллыбыт драматургиялаах, актёрдуу үчүгэй оонньуулаах испэктээкил муусуката сөпкө доҕуһуолланнаҕына, өссө ордук күүһүрэн, киэркэйэн биэрэр. Ону таһынан радиотехник, звукорежиссёр үлэлэрин хонтуруоллуубун. Туттуллар аппаратура туругар, кэм болдьоҕор, ороскуотугар толору эппиэттиибин. Бас билэр персоналым айар үлэтэ таһаарыылаах буоларыгар кыһаллабын.

"Ойуун түүлэ"

1997 с. Андрей Борисов "Ойуун түүлэ" туруоруутугар үлэлэспиппин тоҕо эрэ олус өйдөөн хаалбыппын. Онно биһигини кытта Тумус Мэхээлэ кэлэн үлэлэспитэ. Сүрдээх интэриэһинэйдик уонна таһаарыылаахтык үлэлээн испиппит. Бастаан эрэпэтииссийэҕэ тыыннаах доҕуһуолунан баран иһэн тоҕо эрэ сатамматаҕа. Оттон билиҥҥи "Ойуун түүлэ" туруоруу мусукаалынай испэктээкил хабааннаах. Билигин тыыннаах доҕуһуоллаах испэктээкил Олоҥхо тыйаатырыгар барсар. Саха тыйаатыра академическай хабааннаах тыйаатыр буоллаҕа дии...
Саҥа кэм уратыта
Урут муусука тыйаатырын кытта дьукаах олорор буолан, ыарахаттардаах этэ. Билигин туспа бараммыт, хас биирдии киһи тус дьыалатынан дьарыктанар. Дьаһалтабыт биһигин өйдүүр буолан, тыйаатырбыт мусукаалынай тэрилэ билиҥҥи олоххо толору эппиэттиир. Цифровой пульту оҕолорбут баһылааннар, үлэбит өссө тубуста диэххэ сөп. Муусука чааһыгар урут соҕотох буоллахпына, кэнники биэс сылга хас эмэ үлэһит эбии кэллэ. Билиҥҥи оҕолор онно-манна сылдьыахтарын наада. Мин үлэлээбитим тухары син балайда сири-дойдуну кэрийдим. Атын омук сиригэр сылдьан киһи олус сайдар, үрдүк таһымҥа тардыһар буолар. Биир хочуолга бэйэбитинэн эрэ буһа-хата сылдьан сайдыбаппыт чахчы. Онон атын тыйаатырдарга сылдьан элбэҕи көрүөххэ-истиэххэ, үөрэниэххэ наада. Биири бэлиэтии көрөрүм диэн, аныгы ыччат матырыйаалга сигэммэт, оттон биһиги оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, саха кылаассык суруйааччыларын айымньыларын тыын оҥостон кэлбиппит. Бу айар үлэбитигэр да, тус олохпутугар да элбэх туһаны аҕалбыта.

Саха тыйаатыра үйэ кэриҥэ олорбутун, үлэлээбитин тухары хас эмэ көлүөнэ артыыс, салайааччы, көмө үлэһит алтыһан, айан-тутан ааста. Бастааҥҥы сахалыы оонньуулар туруохтарыттан ыла олохпут-дьаһахпыт укулаата төһө да элбэхтик хамнаатар, уларыйдар даҕаны маннык бэриниилээх, сырдыкка, кэрэҕэ тардыһар дьон баар буолан, ТЫЙААТЫР диэн ааттаах тэрилтэ күн бүгүнүгэр диэри тигинэччи үлэлии, саҥаттан саҥа саҕаҕы арыйа турдаҕа...

Иванна МАРИНА

Вернуться назад  

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

"Туйаарыма Куо" (Китай) в исполнении Пекинского театра опера Куньцю
«Светлоликая Туярыма Куо» пьеса П.А. Ойунского созданная по сюжету олонхо «Нюргун Боотур Стремительный». История...

Поиск