Олоххо эмиэ олоҥхоҕо курдук... (олоҥхоһут, норуот ырыаһыта Устин Нохсоороп төрөөбүтэ 100 сылын көрсө)

Олоххо эмиэ олоҥхоҕо курдук...
(олоҥхоһут, норуот ырыаһыта Устин Нохсоороп төрөөбүтэ 100 сылын көрсө)

Т. Маркова
"Саха сирэ" хаһыат, сэтинньи 23 күнэ, 2006 сыл

ustin noxsorov b5b4dСаха ырыаһыты хайҕаатаҕына-кылыгырас кылыһахтаах, ураты кэрэ-чуор куоластаах диир. Норуот ырыаһыта, аатырбыт олоҥхоһут, устар ууну сомоҕолуур уран тыллаах Устин Нохсоороп кэлэр 2007 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр төрөөбүтэ 100 сылын туолар.
Кини Амма улууһун Абаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Уолчаан эрдэ тулаайах хаалбыта, онно эбии гражданскай сэрии сылларыгар оскуолата сабыллан, 4 кылааһынан бүппүтэ. Ол эрээри, айылҕаттан баардаах баара өтөн, кини ол кэмнэрдээҕи туох баар общественнай үлэлэргэ, көрөн турбакка, олус актыыбынайдык кыттан, ылсан үлэлээн испитэ. Сахалыы ураннык уонна боростуой киһиэхэ тиийимтиэтик этэр-тыынар уолу эдэр да, эмэн да тутатына бэлиэтии, сөбүлүү көрбүтэ. Ол курдук, Устин Нохсоороп 1927 сылтан дойдутугар нэһилиэк сэбиэтин сэкирэтээринэн үлэлээбитэ. 1934-1937 сыллардаахха – комсомол Амматааҕы бастакы секретара, онтон 1939 сылга диэри партия Амматааҕы райкомун парткабинетын сэбиэдиссэйэ.

Биллэрин курдук, ити кэм биһиги дойдубутугар үгүс дьон дьылҕатыгар ыардык дьайбыта. Репрессия ыар тыына Устин Гаврильевич Нохсооробу эмиэ тумнубатаҕа. Кинини райкомҥа үлэлии олордоҕуна троцкизмҥа буруйдаан, 1938 сыллаахха хаайа сылдьыбыттара. Кыыһа Люция Устиновна Нохсорова сүүрэн көтөн, ити хара мэҥ сыччах 1992 сыллаахха, балаҕан ыйын 22 күнүгэр эрэ сотуллан-сууйуллан, Устин Нохсоороп аата ыраастанан, толору реабилитацияламмыта. Бу туһунан 1997 сыллаахха Люция Устиновна уонна хаан-уруу аймахтара, педакадемия доцена Мария Михайловна Нохсорова-Прокопьева, У.Г.Нохсоороп төрөөбүтэ 90 сылын туолуутугар анаан таһаартарбыт кинигэлэригэр суруйбуттара.
— Саха народнай артыыһа Гавриил Колесов барахсан, үтүө киһи үтүөтэ тахса турар ээ, кини өй уган, сүбэлээн, араас тэрилтэлэр ааннарын тоҥсуйаммын, сүүрэммин-көтөммүн, аҕам толору реабилитацияламмыта. Гавриил Гаврильевич Колесов, олоҥхоҕо Үстүүн Нохсоороп алгыһын ылбытым, киниттэн элбэххэ үөрэммитим, диэн мэлдьи махтанара. Олоҥхоһут төрөөбүтэ 85 уонна 90 сылларын бэлиэтиир дьаһалларга тыа кулууптарыгар кини бүтүн министерство, театр ааттарыттан кэлэн кыттыыны ылара. Биһиги аймах Гавриил Колесов сырдык аатын хаһан баҕарар олус махтана, киэн тутта ахтабыт, — диир Люция Устиновна.
Оттон, чугас дьоно кэпсииллэринэн, Устин Гаврильевич репрессияҕа түбэспит "буруйа" диэн — Уот Субуруускайдыын Чурапчыттан Аммаҕа диэри аргыстаспыта буолбут... Уот Субуруускай Нохсооробу норуот талааннааҕа, олоҥхоһут диэн олус ытыктыыра, убаастыыра эбитэ үһү.
Устин Гаврильевич хаайыыга 1938 сыл сэтинньититтэн 1939 сыл ыам ыйыгар диэри сыппыта. "Эрэй-кыһалҕа бөҕөтүн көрсөн, аҕам хаайыыттан букатын доруобуйатын сүтэрэн, ыарыһах буолан тахсыбыта", — диир төрөппүт кыыһа.
Ол тахсан баран Устин Нохсоороп, бастакы холкуоһунай театр уонна Саха музыкальнай-драматическай театр артыыһынан, 1951 сыллаахха, олоҕун тиһэх күннэригэр диэри бэриниилээхтик үлэлиир.
Кини элбэҕи айбыта, суруйбута. 1947 сыллаахха Саха сирин Суруйааччыларын союһугар чилиэнинэн ылыллыбыта, ол мунньах боротокуола архыыпка баар.
Амма эбэ өҥ сириттэн төрүттээх-уустаах, саха бүттүүнэ киэн туттар талааннаах ырыаһыта, тойуксута, импровизатора уонна олоҥхоһута, САССР үтүөлээх артыыһа Устин Нохсоороп Саха сиригэр музыкальнай драма төрүттэниитигэр уонна сайдыытыгар, "Ньургун Боотур" курдук саха бастакы музыкальнай драмата сценаҕа туруутугар сүҥкэн улахан өҥөлөөх.
"Устин Нохсоороп норуот ырыаларын, чабырҕахтарын уонна олоҥхону толоруунан олох кыра эрдэҕиттэн үлүһүйбүтэ. Кини айар талаана арыллыытыгар, сайдыытыгар аан бастакынан Амма олоҥхоһута Герасим Артемьев-Лыҥкыр Уола күүскэ дьайбыта.
"Ньургун Боотур" музыкальнай спектакль туруоруллуутугар РСФСР уонна САССР искусстволарын үтүөлээх деятелэ, композитор Марк Жирков чуолаан Устин Нохсоороп толоруутуттан үтүө санаалаах Айыы Умсуур удаҕан, Айыы Дьураҕастай бухатыыр уонна Сорук Боллур уол уо.д.а ырыаларын мелодияларын туһаммыта.
1946 сыллаахха Устин Гаврильевич Нохсоороп сахалартан бастакынан дойду тэбэр сүрэҕэр Москваҕа Улуу Кыайыы күнүн концерыгар кыттыыны ылар чиэстэммитэ. Улуу Кыайыы туһунан импровизациялаан туойбута. Ити сыл Москва консерваториятын народнай музыкаҕа кабинетыгар, дискограф уонна фонограф көмөлөрүнэн, кини толоруутугар саха народнай ырыалара суруллубуттара. 1976 сыллаахха бу толоруу саҥардыллан, пластинкаҕа көһөрүллүбүтэ (хомуйан оҥорооччу музыковед Э.А.Алексеев). 1948 сыллаахха "Үөрүү ырыалара" диэн Устин Нохсоороп ырыаларын уонна хоһооннорун хомуурунньуга күн сирин көрбүтэ. Кини ырыаларыгар норуот ырыаларын мелодияларын бары дэгэтин, уранын, уратытын биэрэр", — диэн суруйар саха биллиилээх музыковеда, композитора Федот Аргунов.

Устин Нохсоороп пластинкаҕа "Улуу Кыайыы күнэ",
"Биһик ырыата",
"Амма оһуохайа",
"Бүлүүлүү оһуохай",
"Өлүөхүмэ оһуохайа",
"Туллуктуур Маарыйакам" (кэргэнигэр анаабыт),
"Таҥалай ырыата",
"Кыталык",
"Ойуун тойуга",
"Бухатыыр сүгүннэрэр кыыһын ырыата",
"Айыы Умсуур удаҕан ырыата",

"Тоҥус бухатыырын ырыата" о.д.а. курдук ырыалары суруттаран, биһиги музыковедтарбыт көмөлөрүнэн саха ырыатын-тойугун дойду үрдүнэн пропагандалаабыт, тарҕаппыт өҥөлөөх.
Оттон "От фольклора до профессиональной музыки" диэн 1994 сыллаахха "Бичик" кыһаҕа тахсыбыт кинигэтигэр музыковед, учуонай Г.Г. Алексеева маннык суруйар:
"...Важную драматическую роль приобретает песня-монолог, сочетающая функции оперной арии и песни-монолога. Ее двуплановость решена сохранением музыкальных характеристик в олонхо, а также приближением песни-монолога к арии эпического жанра русской оперы. Как известно, мелодический материал песен-монологов "Нюргуна" был записан Жирковым в 1939 году в г. Якутске:

от Амгинского олонхосута У.Г. Нохсорова (Юрюн Уолан, Айыы Умсур, Айыы Дьурагастай, Кыыс Кыскыйдаан, Сорук Боллур),
А.Ф. Новгородовой из Орджоникидзевского улуса ("Туйаарыма Куо"),
М.В. Жиркова из Горного улуса (Нюргун Боотур),
Таттинских олонхосутов В.А. Саввин (Уот Усутаакы), Д.П. Мосоркиной (Аан Алахчын Хотун),
И.Д. Избекова (Тюскэ Могол) из Мегино-Кангаласского улуса...".

Көстөрүн курдук, бу "Ньургун Боотур" музыкальнай драма норуот бүттүүнүн көмөтүнэн олоххо киирэн, саха сценатыгар туруоруллубут, норуокка тиийбит.
Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет государственнай театрын историятыгар Устин Нохсоороп, аҥардас, бастакы музыкальнай спектакль туруутугар сүҥкэн көмөтүнэн да, "Үрүҥ Уолан" партиятын ситиһиилээхтик толорбутунан да, дьоһуннаахтык киирэр.
Дьон-сэргэ Нохсооробу умнубат. Ордук бу былырыын-быйыл, саха биир киэн туттар тойуксута, олоҥхоһута Устин Нохсоороп төрөөбүтэ 100 сылын көрсө, редакцияҕа суруктар да, истиҥ ахтыылар да кииритэлииллэр. Онтон холобурга биири кылгастык билиһиннэрдэххэ, Өлүөхүмэ улууһун Ытык киһитэ А.К.Соловьев:
"Мин оҕо сылдьан, уон иккилээх уол Нам улууһун сиригэр-уотугар үбүлүөйдээх ыһыахха сылдьан турардаахпын... Онно, оҕо сааспар истибит, умнуллубат куоластаах У.Г. Нохсоороп эппит оһуохайыттан өйдөөн хаалбыппын:

Оһуохайдыыр оһуохай,
Эһиэхэйдиир эһиэхэй.
Эдэр-чэгиэн ыччаттар
Эмтэй-сэмтэй үктэнэн,
Эргийбэхтээн иһиэҕиҥ!
Сэтинньилиир ыйдартан
Сэһэннэргэ киирбиччэй,
Ахсынньылыыр ыйдартан
Ахтылҕаннаах оһуохай,
Тохсунньулуур ыйдартан
Номохторго турбуччай,
Дьонтуонускай оһуохай
Туругурдун доҕоттоор! —

ити курдук, Устин Нохсоорон оһуохайын, ырыатын-тойугун холкуос, сопхуос оттуур ходуһаларыгар, киэһэ сынньалаҥҥа оһуохайдаан тэйэрбит...", — диэн ахтар.
1943 сыллаахха, Аҕа дойду Улуу сэриитэ үгэннээн бара турар ыарахан кэмигэр, саха театрын сценатыгар "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олоҥхонон 7 көстүүлээх музыкальнай драма 100-с төгүлүн көрдөрүллүбүтэ. Манна Устин Нохсоороп Үрүҥ Уолан партиятын ситиһиилээхтик толорбута. Бу бэлиэ түгэҥҥэ анаан "Кыым" хаһыакка бүтүн икки балаһанан матырыйаал тахсыбыта, онно драма автора Суорун Омоллоон бу курдук суруйбута:

"... Бу үйэ олох олоҥхоттон атына диэн буолар — олоҥхоҕо улуу бухатыырдар бэйэлэрэ эрэ охсуһаллар, оттон манна биһиги бары, Күн Айыы санаалаахтар, бары кыттан, сомоҕолоһон, биирдии бэйэбит бухатыыр буолан, бу улуу охсуһууга киирэбит, кыа хааммыт тохтор, чэгиэн эппит сэймэктэнэр, ол гынан баран, олоҥхоҕо кэлин тиһэҕэр син биир айыы бухатыыра кыайарын курдук, кыайыыта хайаан да биһиэхэ буолуоҕа!.., — диэн.

Хайдахтаах курдук күүстээх тылларый!
Олоҥхо — бу олох. Утарсыылаах-охсуһуулаах, түһүүлээх-тахсыылаах, мөккүөрдээх-мөҥүрүөннээх, илин-кэлин былдьаһыылаах. Ол эрэн Олоҥхоҕо курдук Олоххо эмиэ кыайыылаах син биир — Сырдык күүс, ыраас, эрэл санаа!
Олоҥхобут аан дойдуга аатыран, киһи-аймах чулуу айымньытынан билиниллиитигэр Устин Нохсоороп курдук норуоттан тахсыбыт талааннар киллэрбит кылааттара тугунан да кэмнэммэт улахан өҥөлөөх. Онон олоҥхоһут 100 сааһа республика олоҕор биир саамай чаҕылхай событиенан буолуо диэн эрэниэҕи баҕарыллар.

Т. Маркова
"Саха сирэ" хаһыат, сэтинньи 23 күнэ, 2006 сыл

Вернуться назад  

Коллектив театра

Линия жизни

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

Олоҥхо театра “Күн Эрили” диэн оҕолорго аналлаах куукуланан испэктээкилгэ ыҥырар
"Күн Эрили"Олунньу 19 20 күннэригэр 1100 1500 чаастан А.Е. Кулаковскай аатынан Норуоттар доҕордоһууларын Дьиэтигэр Олоҥхо...
Театр Олонхо приглашает на детский кукольный спектакль «Кюн Эрили»
Театр Олонхо 19 и 20 февраля 2021 г. в 1100 1500 ч. приглашает в Дом...

Поиск