Удьуор күүһэ - олох төрдө

Лүҥкүрдүүн кэпсэтии

Бүгүҥҥү ыалдьыппыт «Дапсы” бөлөх ударнига, гитариһа, Олоҥхо Театрын звукорежиссера, СР культуратын туйгуна, дорҕоон эйгэтин айар үлэһитэ Леонид Моисеевич Иванов — Лүҥкүр. Лүҥкүр бэйэтэ Сунтаар Дьаарханыттан төрүттээх.  Айыл5аттан айдарыылаах , оруннаахтык сэһэргиир, санаабыт санаатын төрдүгэр-төбөтүгэр тиийэ этэр-тыынар эбит диэн кэпсэтэ олорон  сөҕө-махтайа  көрдүм. Талбыт эйгэтигэр,  олоххо сыһыанынан  ураты көрүүлээх буолан сэһэргэһиибит бүппэккэ хас да чаас  биллибэккэ ааста. Бу кэпсэтииттэн быһа тардыылары уонна Лүҥкүр ыйытыктарга бэйэтэ суруйбут санааларын ааҕааччылары кытта бүгүн билиһиннэрэбин.

Дорҕоону кытта үлэм төрдө

Лүҥкүр: Дьокуускайдааҕы культура уонна искусство колледжын эстраднай отделениетын сэбиэдиссэйэ Георгий Сергучев 1993 сыллаахха бэйэтэ бэлэмнээн, куорсун анньан республика эстрадатын эйгэтигэр «Дапсы” бөлөх тэрийэн таһаарбыта. Биһиги группа уолаттара идэбитинэн Сахабыт сирин бары  улуустарын,  хоту сирдэртэн атыттары,  барыларын кэрийэн номнуо сүүрбэ сыл ыллаан-туойан концертаан аастыбыт. Бу маннык дойдубут араас муннуктарыгар сылдьан хайдах эрэ бэйэм кырабын санаан кэлэрим.

Оҕо сааспар биһиги дэриэбинэбитигэр кулуупка гастролга кэлбит сценаҕа оонньуу турар музыканнары, ыллыы турар ырыаһыттары олус ымсыыра көрөрүм. Онтон улаатан баран аны бэйэм бу сценаҕа тахсан турабын, аны кырачаан оҕолор миигин ымсыыра көрөллөр, оонньуурбун умсугуйа истэллэр. Ол аата бу дьарыкпынан сирдээҕи аналбын толоро сылдьар буоллаҕым диэн санаа үөскээбитэ.

Ол кэмнэргэ хайдах эрэ хараҕым бииргэ хатанар этэ. Арҕаа сайдыылаах дойдулар  музыкальнай эйгэ туһунан тэлэбиисэргэ кэпсииллэригэр, музыка  туһунан араас сурунаалларга уонна бэйэм уу харахпынан киин куораттарга  концертарга сылдьан көрдөхпүнэ музыканнар бэлэм настройкаламмыт аппаратураҕа оонньоон баран, мероприятие бүтүүтэ  тахсан баран хаалаллар. Бу аппаратураны таҥар, бэлэмниир туспа биригээдэ баар эбит.  Звукоинженердар, музыканнар, звукотехниктэр, звукорежиссердар, звукооператордар, маны таһынан светохудожниктар, сценомашинистар диэннэр идэтийбит специалистар үлэлииллэр. Сцена кэтэх өттүгэр бу дьон сылдьалларын өйдөөн көрөбүн уонна тоҕо биһиэхэ итинник кыаллыа суохтааҕый диэн ыйытыы үөскээбитэ.  

Холобур, Өлүөнэ өрүс  уҥуор бэс ыйыгар Майаҕа ыһыахха тахсарбытыгар  биһиги аппараттарбытын барытын бэйэбит сүгэн-көтөҕөн  таһаарарбыт. Саамай сөбүлээбэтим трамвайга киирэр кыараҕас ааҥҥа сэрэнии,  үөһэттэн алаараа түһэрэргэ ыгыччы сүгүү-көтөҕүү. Ити курдук, айаҥҥа, концертка бэлэмнэниигэ туох-бааргынан  хамсанаҕын, күүскэ сүүрэҕин-көтөҕүн. Дьэ, онтон били сценаҕа тахсар кэммитигэр ардыгар быстан хаалар этибит . Ол саҕана бэйэбит да студеннар буоллахпыт, сынньанар сынньаммат, таҥнар таҥныбат, аһыыр аһаабат сылдьаҕын. Мөккүспэппин, куорат  иһигэр бэйэҥ аппаратураҕын төһө баҕарар сүгэ-көтөҕө сылдьыаххын сөп. Ол сылдьан, дьэ, бабат диэн, Георгий Георгиевичтан бу гастроллуур үлэ сылаалааҕын толору эппитинэн-хааммытынан билэммит сөҕөн ыйытабыт: “Биһиги сылайабыт аҕай дии, эн хайдах бу Саха сирин барытын кэрийэҕин?” — диэн. Билигин санаан көрдөххө, оччотооҕу Сэбиэскэй Сойуус саҕанааҕы техника габарита арыый кыра соҕус эбит билиҥҥи технология сайдыбыт үйэтин киэнинээҕэр.

Тыа сиригэр улааппыт киһи улахан тыаһы сөбүлээбэт, айылҕаҕа наскыччы, наҕылыччы сылдьарын сөбүлүүр.  Куорат олохтооҕо,  айыл5атынан буолуо, уулусса тыаһыгар үөрэнэн хаалар. Бу манна истэр уонна  чувствуйдуур уорганнарыҥ кырдьаҕас киһи киэнин курдук буолар эрдэ бүөлэниэхтэрин  сөп диэн көрөбүн.

Леонид Моисеевич Иванов — Лүҥкүр 1989 сыллаахха Сунтаар Уһун-Күөл оскуолатын бүтэрээт ыанньыксыттыыр, ол күһүн армияҕа ыҥырыллан Москуба куорат Химкинскэй гарнизоныгар икки сыл сулууспалыыр. 1991 сыл күһүн армияттан кэлээт сопхуоска сылгыһыттыыр, онтон  табаарыһа Михаил Семенов ыҥырыытынан Захаров Артур Николаевич дириэктирдээх Кириэстээх нэһилиэгин кулуубугар үлэҕэ киирэр.

1993 сыл кулуупка аттестациялыы кэлбит кэмитиэт специалистара эдэр үлэһиттэргэ анал үөрэххэ баран үөрэниҥ диэн сүбэлээн, Дьокуускайга культура колледжын эстраднай отделениятыгар  Саха сиригэр киэҥник биллибит, тас дойдуларга элбэхтэ гастроллаабыт, саха эстраднай музыкатыгар бастакы профессиональнай  таһымнаах “Чороон” бөлөх салайааччыта, Саха сирин культууратын үтүөлээх үлэһитэ  Георгий Георгиевич Сергучев маастардаах инструменталистар салааларыгар үөрэххэ киирэр.

Идэтийии

Лүҥкүр: Маҥнайгы сылбытыгар икки бөлөҕүнэн хайдан дьарыктанабыт. Иккис кууруска биир уолбут үөрэҕин ситиспэккэ уһуллар, Уус-Алдан Сыырдаа5ыттан сылдьар сахалыы ыраас тыллаах-өстөөх, куоластаах , талааннаах уолбут , билиҥҥээҥҥэ диэри сүрэхпитигэр оспот баас буолан сөҥө сылдьар, Портнягин Афоня сайыҥҥы каникул кэмигэр быһылааҥҥа былдьанан биһиги кэккэбититтэн суох буолан хаалар. Иккис сылбытыгар Протодьяконов Сергей үөрэҕин тохтотор.

Үһүс сылбытыгар, дьэ,  бары биир бөлөх буоллубут. Гаврильев Кеша-Лэкиэс бөлөх гитариһа, Осипов Коля бас гитараҕа оонньуур, Слепцов Костя клавишнай инструменнарга оонньуур, үөһээ куурустан Федоров Василий барабанщик, мин иккис барабанщигынан оонньуубун, бөлөх репертуарыгар биир ырыаҕа соло гитара иккис партиятын оонньоһобун. Бөлөх солиһынан биһигиттэн  алын курска вокальнай салааҕа үөрэнэр Байбал Семенов буолар.

1995 сыл саас Опера уонна Балет Театырыгар Саха сирин үтүөлээх уонна народнай артыыһа Владимир Татаринов творческай кэнсиэригэр бөлөх  “Дапсы” диэн ааттанан улахан сыанаҕа бастакы сүрэхтэниитин ааспыта. Кураторбыт Саха сирин үтүөлээх уонна народнай артыыһа Владимир Ильич Заболоцкай этэ. Ол саҕана эстраднай отделения сэбиэдиссэйинэн РФ үтүөлээх артыыһа,  Саха сирин народнай артыыһа, сахалартан идэтийбит таһымнаах бастакы эстрада артыыһа  Юрий  Егорович Платонов үлэлээбитэ.

Колледжка үөрэнэр кэммэр идэбит сүрүн дьарыгын таһынан, бэйэлэрин идэлэрин толору баһылаабыт, сорохторо билигин даҕаны ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ бэйэлэрин баай, киэҥ билиилэрин кистэлэҥин үллэстэ сылдьар маастардарга дьарыктанарбыт. Светлана, Егор Неустроевтар ырыаны элбэх куоласка арааран толорууга, вокальнай коллективы кытта хайдах биир тылы булан үлэлэһэргэ, идэни баһылыырга үөрэх тутулунан эрэ муҥурдаммакка киһи олоҕор буолан ааһар араас түгэннэргэ инникигэ эрэллээх, тулуурдаах буолууга элбэх сыраларын биэрбиттэрэ. Биир кэмҥэ “Культура колледжын 12 бабочкалаах уолаттара” диэн вокальнай ансамбль тэриллэн Сахабыт сирин культуратын эйгэтигэр сэргэхсийии буолбута. Егор Ильич аныгылыы эстраднай аранжировкатыгар Светлана Александровна куоласка араас партияларга араартаан, тупсаран оҥоруутугар эдэркээн уолаттар, сахалыы ырыалары үҥкүүлэн хамсана сылдьан, бэйэлэрин эт куоластарынан ыллаан элбэх киһи биһирэбилин ылбыттара. Саха сирин киин сиринэн уонна суоллаах улуустарыгар барытыгар гастроллаабыппыт. Эдэр уолаттары тылларын ылан, биир ыал оҕолорун курдук тута сылдьан Сахабыт сирин араас улуустарынан гастроллаппыт үтүө, киэҥ санаалаах учууталларбар Неустроевтарга махталым улахан.

1996 сыл үөрэхпитин бүтэрэн Колледжка хозрасчетнай бөлөх буолан стажировкалана  хаалабыт. Биир сылы быһа “Дапсы” бөлөҕүнэн Сахабыт сирин устун гастроллар буолаллар.

1995 сыллааха культура колледжыгар, эстрадно-цирковой отделенияҕа СЗВТ(свето звуковая техника) салаата арыллар. Бу идэҕэ билиҥҥи кэнсиэртиир сыана уотун-күөһүн, тыаһын-ууһун техникатын сөпкө таҥан, зрительнай зал акустикатыгар тэҥнээн настройкалыыр, мероприятие кэмигэр салайар приборга — световой пультка, микшернай пультка сатаан үлэлиир анал специалистары  бэлэмниир үөрэх салаата буолар. Анал звукоинженер үөрэхтээх, үрдүк таһымнаах идэтийбит специалист Александров Яков Егорович бастакы преподавателинэн үлэтин саҕалыыр. Мин киниттэн элбэххэ үөрэммитим.

Ыллыах айылаахтар элбэхтэр, музыкант буолуох дьон муннук аайы баар курдуктар, оттон тыас уус, дорҕоон, доҕуһуол тэһиинньиттэрэ (звукооператордар, звукорежиссердар) суохтарын кэриэтэ кэмэ этэ. Саха сирин бастакы президиэнэ Михаил Ефимович Николаев уурааҕынан колледж материальнай базатын хаҥатыыга үп көрдөрөр. Ону директорбыт Аграфена Дмитриевна саҥа тэриллэн үлэтэ-хамнаһа кэҥээн, кэлин кэнэҕэс республикабытыгар аныгы кэмҥэ эппиэттэһэр, саҥалыы таһымы ирдиир специалистар үүнэн тахсыахтарын өтө көрөн, омук сиригэр айыллан, таҥыллан оҥоһуллубут музыкальнай инструменнары, звуковой уонна световой техниканы ылларан биһигин “Дапсы” бөлөх уолаттарын улаханнык соһутан уонна үөрдэн турар. Ити тэриллэри атыылаһарга  ымпыгар-чымпыгар диэри тириэрдэн үлэлээбит учууталбыт Георгий Сергучев уонна “Чороон” бөлөх музыкаана, ырыаһыта, билигин биһиги кэккэбитигэр суох Владимир Мохначевскай буолаллар.

1997 сылтан саҕалаан  СЗО (свето-звукооператоры) диэн ааттанан үөрэтэр программаннан үлэбин салҕаабытым. СЗО үөрэҕэр түөрт сыл үөрэнэллэрэ, набор үстүү сылга биирдэ арыллар этэ.

Бу кэмнэргэ идэни баһылыахтаах студент специалист буолан тахсарыгар тугу билиэхтээҕин, ханнык  эппиэтинэһи сүгэрин, ыытыллар мероприятие таһымын, тэрээһин үлэтигэр кыттыһан туох кыаллар, кыаллыбат проблемалары хайдах быһаарсыахтааҕыгар тиийэ, элбэх практическай үлэ, кэтээн көрөн анаализтааһын  түмүгэр теоретическай программа суруллубута.

Саха республикатын  культуратын колледжа 2004 сылаахха, Москваттан, Монастирский Денис Викторович — РФ культуратын министерствотын үөрэҕириигэ   үлэһитэ председателлээх  Госаттестация комиссиятын ааспыппыт. 2011сылга РФ Минкультуратын үөрэҕириигэ  салаата бастакы ФГОС (федеральный государственный образовательный стандарт) орто үөрэх программатын таһаарар, онно колледжпыт иһигэр эбии арыллан үлэлии сылдьар ЭХТ (этно- художественнай творчество) — сахалыы итэҕэл, сиэр-туом үөрэҕэ салайааччы,  РФ культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха сирин культуратын народнай артыыһа,  Саха сирин үөрэҕириитин туйгуна Афанасий Семенович Федоров үөрэҕинэн оскуолата,  ФВТ(фото-видео творчество) Чупров Василий Петрович маастардаах билигин Зверев Сергей Арсеньевич маастардыыр уонна звукооператордар отделенияларын учебнай программалара  сүрүн оруолу ылбыта саарбаҕа суох. 2014 сылга бу стандарт саҥалыы таҥан РФ үөрэҕириитин министерствота таһаарар.

Звукооператор уонна звукорежиссер үөрэҕэр урут дойдуларыттан ыраах, улахан куораттарга эрэ тиийэн үөрэнэр эбит буоллахтарына, билигин бэйэбит Сахабыт сиригэр Макаренко орденын кавалера Макарова Аграфена Дмитриевна аатынан Дьокуускайдааҕы культура уонна искусство колледжыгар бу идэлэргэ  толору бэлэмнээх специалист буолан тахсаллар.

“Көстүүнү сатаан оҥорор киһи оҥорор, ону өйдөөн көрөр киһи көрөр, оттон тыас-уус, дорҕоон майгыта эйигиттэн ыйыппат, бэйэтин дьаалытынан дьайыыны оҥорор”.

Лүҥкүр

Хантан күүс ылабын

Лүҥкүр: Икки-үс сыл иһигэр саатар биир-икки нэдиэлэ төрөөбүт дойдум салгынынан тыымматахпына, кыһын үлэ кэмигэр  хайдах эрэ дьону соруйан ноҕуруускалыыр, баттыыр курдук буолар эбиппин. Искиттэн тахсар энергияны  кыайан хонтуруоллабат курдук буолаҕын (күлэр). Оҕолору үөрэтэрбэр онтум ордук биллэр этэ. Студеннарым сэрэйэллэр этэ: “Ээ,  Моисеевичпыт арааһа сайын дойдутугар сынньамматах быһыылаах”диэччилэр. “Дети Азии” спортивнай оонньуулар, киэҥ далааһыннаах республиканскай  мероприятиелар сайын ыытыллалларыгар  куоракка үлэлэһэн , сайын сынньаммакка хаалбыт түгэммэр итинник буолааччы. Ол түбэлтэлэргэ  Саҥа дьыл кэннэ Саха сирин устун экспедицияҕа барабын. Сайын ситэ ылбатах тыыммын, кыһын тыа сирин кэрийэн тириибин тэнитэр этим. Мастер-класс бэлэмниибин, кулууптары кытта дуогабардаһабын уонна тыаҕа дорҕоон эйгэтигэр үлэлиир эдэр ыччаты үөрэтэ, сырдата барабын. Дьэ, бу кэннэ дэлби уоскуйан, дууһалыын сынньанан,  куоракка үлэлии кэлэбин. Итинник таас эйгэттэн, куорат тыаһыттан-ууһуттан тыа сиригэр  баран күүспэр күүс эптэбин.


Тыаҕа сарсыарда эрдэ күн тахсыыта  чуумпуну иһиллиир, киэһэ утуйарыҥ саҕана тахсан салгын сиириҥ ураты кэрэ түгэннэр. Хас биирдии сир, хас биирдии алаас, өтөх, нэһилиэк бэйэтэ туспа тыыннаах, оһуобай энергетикалаах, майгылаах буолар. Итинник кырата үс күн дойдуну кытта алтыһа түһэн ыллахха бу сылдьар сириҥ  эйиэхэ, тыа сирин кытта ситимҥин быһан кээспэтэх буоллаххына, эккэр-сииҥҥэр генетически  олоро сылдьар ис тымырдаргын  уһугуннараллар.


Киһи барахсан бу Орто дойдуга олох олороору, аналын толорон  бэйэтин суолун хааллараары, оҕо-уруу тэнитээри кэлэрэ бэйэтэ туспа суол буолан ырылыччы көстөр. Лүҥкүрдүүн кэпсэтэрбитигэр мин ыйытыыларым оҕо саас эйгэтигэр кэлэн түмүктэнэллэр. Бу барыта оруннаах. Оҕо сылдьан туохха таласпытыҥ, тугу баҕарбытыҥ, тугу санаабытыҥ, саҥаны арыйбытыҥ, сөбүлээбитиҥ, сөбүлээбэтиҥ, туохха уһуйуллубутҥ  барыта олоҕуҥ дьиҥ укулаата буолар.

Оҕо сааһым туһунан

Лүҥкүр: Дьоҥҥо үксүгэр оҕо саас үөрүүлээх түгэннэриттэн киһи өйүгэр сырдык, кэрэ өйдөбүлү хаалларар эбит буоллаҕына миэнэ арыый атын соҕус. Ийэм Сунтаарга  оройуон салалтатыгар ыччаты кытта үлэлиир кэмитиэккэ сылдьан, комсомол ыҥырыытынан, холобур буолан,  Дьаархаҥҥа тахсыбыт. Совхоз бөдөҥсүйэ илигинэ фермалар бөһүөлэктэн ыраах бааллара. Аҕам оннук фермаҕа хоно сытан үлэлиирэ, ийэм дьааһылаҕа сэбиэдиссэйдиирэ.

Ийэлээх аҕам саамай улахан уоллара төрдүс кылааска үөрэнэ сылдьан икки өттүнэн ойоҕостотон күн сириттэн суох буолбут. Ийэм кэпсээниттэн сытыы, өйдөөхуонна барыга барытыгар сыстаҕас, дэгиттэр оҕо үһү. Аҕам кэпсииринэн кытыгырас, түргэн- тарҕан ыраас тыллаах, булугас өйдөөх уонна туохтан даҕаны, кимтэн даҕаны толлубат, сымыйалыыры, албынныыры сөбүлээбэт майгылаах эбитэ үһү.  Биһиги нэһилиэккэ хочо балыыһата баар этэ. Оччолорго эдэр кийиит  быраас буолан ананан үлэлии кэлбит. Ийэм оройуон киинигэр направленията биэр, ойоҕостотон ыалдьыбыт оҕону манна кыайан эмтиэххит суоҕа диэн көрдөһө сатаабытын ылымматах. Оҕо тыына быстыбытын кэннэ эппиэккэ тардыллымаары тумуулаабыт оҕону ийэтэ сүгүн көрбөтө  диэн справка суруйан биэрбит. Абаҕам оччолорго нэһилиэк сэбиэтэ, аҕам убайын эппиэккэ тардыахтара диэн дьыаланы сабан кэбиспиттэр.

Аны миигиттэн икки сыл аҕа убайым мин төрүөм иннинэ иэдээҥҥэ түбэспит. Биирдэ ийэм   хобордооҕун ууруон икки ардыгар, саҥа хаама сылдьар оҕо остуол таһыгар кэлэн оргуйбут арыыны бэйэтигэр тоҕо  тардынан кэбиһэр. Бастакы оҕо суох буолуута,кыра  оҕо барахсан эчэйиитэ, аҕам хатыылаах тыллара…. Ийэм эрэйдээх хайдах тулуйаахтаабыта эбитэ буолла, ону айбыт Таҥара бэйэтэ эрэ билэр. Былыргыны баттаспыт эмээхситтэр көмөлөрүнэн барыта этэҥҥэ аастаҕа буолуо. Убайым билигин баар, биэс оҕолоох.

Удьуор күүһэ - олох төрдө
1992 сыл атырдьах ыйын саҥата. Дьаархан нэһилиэгиттэн 8 көстөөх Харыйа диэн от үрэххэ.

Олоҕум суолдьута, дьылҕам араҥаччыта Улуутуйар улуу тойон бу орто дойдуга көрөр хараҕа, истэр кулгааҕа буолбут. Саха саҥалааҕы араҥаччылыыр хомпоруун хотой кыыл.

Лүҥкүр

Муударай дьахтар эр киһини киһи гынар дииллэрэ мээнэ буолбатах. Олоҕу салҕыыр, умуллан эрэр тапталларын уотугар кыым буолан саҕыллыбыт эрэллэрин кэрэһэлээн күн сиригэр мин төрүүбүн.

Алтынньы ый 31 күнүгэр 1971 сыллаахха күн сирин көрбүтүм. Сахалыы олорор буолбут оҕоҕо аат биэрбиттэр. Аатым төрөөбүт күммэр сөп түбэспит. Онтон ыла күн бүгүнүгэр диэри  бу орто дойду  кырсыгар тиҥилэхпинэн суол хаалларан мин дууһам оннугар кэлиэхтээх дууһа дьылҕатын суолун ытыллыбыт оҕугар, хотой кыылын куорсунугар сөрөөн  көлүөнэ быстыспат ситимин оһуор гынан тиһэ сырыттаҕым.

Аҕыс ыйбыттан сорох түгэннэри өйдүүбүн. Ийэм үлэтигэр детсадка тиийэн оонньуур залга олордон кэбиһээччи, сатаан хаампат этим, сарсыардааҥҥы аһылык кэннэ оҕолор кэлэллэрин сөбүлээппин саныыбын. Үс буоланнар миигин тиэрэ батаан бараннар ат гынан миинньэн, үрдүбэр эккирээн оонньуулларын өйдөөн хаалбыппын.

Икки саастаахпар кулгааҕым анньан этим-сииним дьүдэйэн доруобай баҕайы оҕо сылбам быһа түһүөр диэри куонан хаалбыппын. Эмтэтэ сатаан иммунитетым сүтэн, одуорбун  алдьатан кэбиспиттэр. Мин дьолбор Маарыйа , ийэм ырааҕынан аймаҕа, булчут тоҥус оҕонньордоох эмээхсин миигин көрдөөн харайа ылар. Ити ыалга 4 сааспар дылы иитиллэбин. Эмээхсин улахан кыыһа Дуунньа — быраас. Дуунньа миигин аныгылыы, оттон эмээхсин былыргылыы эмтииллэр. Ийэм, аҕам хаһан эмит миигин көрө кэллэхтэринэ хайдах эрэ атын дьон курдук көрөр этим. Маарыйаны эбээм диир этим,  Ньукулайы эһээм диирим.


Наһаа чугастык истиҥник ылынааччыбын дьоммун хаартыскаларын көрөн, оттон бэйэлэрин илэ көрдөхпүнэ толлон саҥам тахсыбат этэ. Аҕам уҥуоҕунан сүүнэ уонна оҕо кыайан чугаһааат гына сүрэ улахана бэрдэ. Ийэм олоҕор араас кыһалҕаны ааспыт буолан тыйыс баҕайы көрүҥнээҕэ. Ити миэхэ оҕо сааһым кэмиттэн өйбөр, санаабар, эппэр, сииммэр күүскэ хатанан хаалбыт. Оҕо төрөппүтүн кытта саамай чугасаһар сааһа миэххэ итинник ааспыта.


Оҕолоругар сүрэх баастаах төрөппүттэрбин билигин туох диэхпиний. Бу санаатахпына Ийэм  саха муударай  дьахтаралларыттан биирдэстэрэ диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Ыал Ийэтинэн диэн биһиги өбүгэлэрбит биир бэргэн этиилэрэ мин олохпор маннык көстөр.

Тургутуулар

Лүҥкүр: Сааскы чалбах кэмигэр 5 саастаахпар эдьиийдээх убайдарым биир мөһөөччүк араас шоколаднай кэмпиэттэринэн көөчүктээн дьиэбэр күрэтэн аҕалаллар. Ыалга иитиллэ сылдьан эдьиийбин син көрөн билэр этим. Кыра эрдэхпинэ кини миигин харайар буолан  умнубатахпын. Киэһэ ийэм үлэтиттэн кэллэ. Миигин күрэтэн аҕалбыттарын эрдэ билбит быһылааҕа. Олох  хойут Аҕам кэлбитэ, дьиэҕэ саҥа киһи баар буолбут саҥа аллайбата, буолуохтаах буолуохтааҕын курдук буолла.

7 саастаахпар ыам ыйыгар биир эриэккэс түбэлтэ буолбутун өйдүүбүн. Ыалдьа сытабын — барыта түүл, бит курдук.  Быраас кэлэн көрөн баран аҕыйах хонуоҕа диир саҥата иһиллэр. Ийэм санрейс көрдөһө сатыыр. Авиапорт барыта чалбах буолан сөмөлүөттэр көппөттөр диэн буолла. Вертолет көрдөһөллөрө эмиэ тугунан эрэ сибэстээн  аккаас. Биир күнүс Ийэлээх Аҕам кэпсэтэллэр. Ыарыы сыстыганнаах диэни истэбин. Арай Аҕам кытаанах куолаһа:  “Оронтон түһэриҥ, оһох таһыгар сыттын, киһи буолар дуу, кии буолар дуу» — диэт  хос аанын хайа быраҕан тахсан барбыта.

Бу сыттахпына кимнээх эрэ ааппын ааттаан бэйэлэригэр ыҥыраллар. Кулгаахтарым чуҥкунууллар, нэһиилэ туран мэйиим эргийэн охто сыһа-сыһа таһырдьа таҕыстым. Дьонум киэһээҥҥи ынахтарын ыы сылдьаллар. Онно баран иһэн уһаайба ортотугар тиийбитим кэннэ миигин тула холорук бөҕө түстэ — араас сирэй көстөн ааһар, илии, атах, кыыллар дьардьамалара,  санаабар миэхэ чугаһаан иһэр курдуктар. Оо,  онно өлөллөрө диэн маннык буоллаҕа дуу диэн санаа кылам гынан ылла. Тоҕо эрэ испиттэн ийээ, аҕаа диэн хаһыым кыайан тахсыбат, арай өйбөр эһээ диэн көтөн түспүтүн хаһыытаатым. Саҥам син таҕыста быһыылаах, оҕуруот таһыгар уһун сонноох, хараҕын саба түһэ сылдьар капюшоннаах, сирэйэ көстүбэт харахтарын оннугар күөх кыым курдук харахтаах улахан баҕайы киһи миигин курдары көрөн баран турар эбит. Ол киһим сонун арынан саха батыйатын угуттан туппутугар тыалым уостан хаалла уонна били араас күлүктэр суох буолан хааллылар. Ийэм түргэн үлүгэрдик хааман кэллэ. Күнэ ааҕылла сыппыт оҕото атахпар туран бачча ыраах хааман кэлбиппиттэн эмиэ да үөрбүт, эмиэ да соһуйбут харахтарын киһи тылынан сатаан этиллибэт, суругунан быһаарбат гына истиҥник көрбүтэ.

Ити курдук, инчэҕэй эттээх, икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх босхо бастаах Саха тыллаах итэҕэлэ биһиги айылҕабытыгар, сирбитигэр, уоппутугар, ону кытта көстүбэт күүстээх утумун биһиги суох буолбут төрүттэрбит ситимнииллэр диэн бигэ эрэллээхпин.

Киһи сааһа, олорор олоҕор кэрчиктэргэ арахсар. Хас кэрдиис саҕаланыытыгар  тургутан көрүүнү ааһабын быһылаах. Ол тургутууну аастахпына аныгыскы кэрчиккэ диэри олох олоробун.

Уһуйуллуу

Лүҥкүр: 10 сааспар гитараҕа оонньуурга, хомойуох иһин билигин суох, биир дойдулааҕым Сергей Павлов  сайылыкка дайааркалыы сылдьан үөрэппитэ. 5 кылааска үөрэнэ сылдьан дьоммуттан ыйыппакка эрэ хаһыакка тахсыбыт биллэрииннэн почта  өҥөтүнэн гитара суруттаран ылбытым. Ону Аҕам төнүннэрэ сыһан баран сыарҕалаах атынан баран ылбыт. Киэһэ оскуолаттан кэлэн хоспор киирэн хараҥаҕа суумкабын ороҥҥо быраҕар идэлээх этим. Арай суумкам туох эрэ кытааннахха баран түстэ, дьиктиргээн хос уотун умаппытым  — оронум үрдүгэр  улахан баҕайы коробка сытар, тута сэрэйдим, гитаара эбит. Улдьаа оҕо сааспар киһи тэҥэ суох дьолломмутум  диэн онно этэ!

Детсадка сырыттахпына Аҕаҥ тойуксут, ыллаа диэн араас кэнсиэртэргэ, олохтоох араадьыйаҕа наар ыллатан, хоһоон аахтаран  тахсааччылар. Ол сылдьан наһаа үрдүк диапозоҥҥа ыллатан  сибээскэбин алдьаттаран кэбиспиттэр. Онон ыллыырбын аккаастаммытым. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан гитараҕа оонньуурга үөрэнэн баран син ыллыыр буолбутум.

Лүҥкүр бэйэтэ олоҕун көрүүтүн хайдах эрэ барытын бэйэтигэр иҥэринэн, ону таһынан аһаҕастык дьону кытта үллэстэрэ, кырдьык даҕаны, хайдах эрэ былыргылыы, өбүгэлэрбит эппит сокуоннарынан олорор диэн көрдүм. Ис турукка, санаа сайдыытыгар, дууһа ыҥырыытыгар, удьуор ситимигэр ураты болҕомтону биэрэрэ көстөр.

Удьуор үөрэҕэ

Лүҥкүр: Сахаларга бу маннык буолуохтаах диэн боростойдук киһи өйүгэр-санаатыгар  иҥэр гына суруллубут сурук, кинигэ  суох. Билигин бары Айыы үөрэҕин туһунан суруйаллар.

Аҕам оҕонньор этэринэн удьуор үөрэҕин Сахабын дэнэр хас биирдии Эр киһи билиэхтээх билиитэ. Эр киһи үөрэнэр үөрэҕэ. Баҕа баҕатыгар, чоху чохутугар буолуохтаах диэн өйдөбүллүүн дьүөрэлэһэллэр. Сүөһү көрөөччү оҕото сүөһү көрөр, сылгыһыт оҕото сылгыһыт буолар. Отоһут оҕото — отоһут. Боотур оҕото — боотур. Уус оҕото уус буолуохтаахтар. Үҥкүүһүттэр,  ичээннэр, мэнэриктэр, ойууттар, удаҕаттар хаанынан бэриллэллэр.

Олоҥхоһуттар уонна улахан ырыаһыттар оҕото суох буолаллар, кырдьар саастарыгар чороҥ соҕотох хаалаллар. Бу дойдуга ыллыы кэлбит буоланнар ааты, суолу уйбаккалар эдэр эрдэхтэринэ харыстанар, хайыҥ охсунар туһунан  санааларыгар уурбаккалар, кэмнэрин аһардан кэбиһэр түбэлтэлэрэ баар диэн көрөбүн. Итини барытын сааһылыырга аналлаах буолар — удьуор үөрэҕэ. Төрүттэргин 9-с  көлүөнэҕэ дылы таҥнары ааҕан билиэхтээххин.

Мин санаабар дууһа бу дойдуга ыраастана кэлэр. Дууһа эргиллэн кэлиитэ бэһис көлүөнэтигэр буолар. Быһаччы тутулуктаах, ону таһынан түөрт көлүөнэ олохторугар буолан ааспыт майгыларын барытын соһон бараҕын. Бу олус  киэҥ эйгэ,  дьон санаатыгар аһаҕастык тиийэр тыллаах-өстөөх кинигэ суруллуон наада диэн санаа баар.

Киһи өйүнэн, саныыр санаатынан  хотон тиийбэт, үөһээ ханна эрэ  биһиэххэ биллибэт таҥараларынан дьылҕа  суола суруллар үһү диэн өйдөбүл баар. Итинник этээһин  олох дьиҥнэх майгытын соруйан кистээн   атын, күүстээх омук сабыдыаллаабыт буолуон сөп курдук.  Атын омук итэҕэлин туох даҕаны диэн эппэппин, бэйэлэрин көҥүллэрэ. Биһиги дьиҥнээх итэҕэлбитин утары күн бүгүнүгэр диэри биир даҕаны сөкүүндэҕэ тохтообокко күүстээх үлэ бара турар. Күүс өттүнэн өттөйө сатаан баран  кыайбаккалар, аны бэйэбит дьоммутунан суох оҥотторо сатыыллар. Кистэл буолбатах, ити  учуонайдар бэйэлэрин көрүүлэрин соҥнууллара.

Мин ис билиибинэн,  удьуор үөрэҕэ этэринэн дууһа дьылҕатын олорон ааспыт дууһалар суруйаллар. Ол аата хайдах олоҕу олороргунан  кэлэр дьылҕаҕын суруйаҕын.

Ураты ис эйгэлээх, дьиҥ удьуор күүһүн сүрэҕинэн, этинэн-хаанынан бэйэтигэр иҥэринэр, айар куттаах музыкант, Олонхо театрын звукорежиссера Леонид Моисеевич Ивановка — Лүҥкүргэ биһиги айар коллективпыт олоххо, үлэтигэр өссө дьикти арыйыылары, көрүүлэри уонна дьон сүрэҕэр сөҥөр дорҕооннору айа турарыгар баҕарабыт.                                                                              

Кэпсэттэ Елена Толстоухова

Вернуться назад  

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

“Өрүс бэлэхтэрэ” испэктээк премьератыгар ыҥырабыт!
Дьокуускай куорат олохтоохторо уонна ыалдьыттара!Өксөкүлээх Өлөксөй үйэлээх үтүө аатын өрө тутан кини аатын сүгэр Норуоттар...
Өксөкүлээх Өлөксөй “Ойуун түүлэ” поэматынан испэктээгэр бар дьоммутун ыҥырабыт!
Саха классик суруйааччыта Алексей Елисеевич Кулаковскай айар үлэтин 120 сылынан Олоҥхо тыйаатыра төрүттэмитэ 12 сыла...

Поиск