Ойуунускай -- философ (Ойуунускай 110 сылыгар анаан)

Ойуунускай -- философ
(Ойуунускай 110 сылыгар анаан)

Виталий Власов
"Таатта" хаһыат. -- №139. – 18.11.2003 с.

vlasov 7b027Ойуунускай диэн кимий? Ойуунускай сымара сис тиэмэ, бүтүн үнүстүтүүт, норуот оҥорботоҕун оҥорбут киһи. Маннык киһи саха омукка суох этэ, суох даҕаны уонна кэлэр аҕыйах үйэҕэ суох буолуо. Тоҕо диэтэххэ, автономияны тэрийбитэ, олоҥхону көтүппүтэ, үөрэҕи-науканы саҕалаабыта, омугун өлбөт тыыннаабыта.
Ойуунускай олоҕо ынырыктан ынырык трагедия. Кини эргэ олох өлөр, саҥа олох төрүүр хабырыйсыытыгар сиэртибэлэммит, бутуур кэмҥэ кыбыллыбыт, уларыйыылартан уодьуганнаммыт, көмүскээбит көҥүлүттэн көҥүлүн былдьаппыт киһи. Ойуунускайы 1938 сыллаахха Иркутскай куоракка кум-хам тутуулара, оччотооҕу саха омук түөрэ эргийиитэ эбит. Норуот өстөөҕө аатыран, хаайыыга төһөлөөх эрэйи көрсүбүтүн сүрэхпитинэн сэрэйээхтиирбит ама ханна барыай?! Бу сылларга доҕоро Максим Аммосов Киргизияҕа эмиэ норуот өстөөҕө аатыран хаайыыга быраҕыллыбытын бары билэбит.
Ойуунускай буржуазнай национализмҥа балыллан, Сэбиэскэй былааһы утарбыт аатыран хаатыргаҕа, хаайыыга сэймэктэммитэ. Биир сыл Бутырка түрмэтигэр, Москваҕа өлөр-тиллэр ынырык хонуктары ааспыт эбит. 1939 сыллаахха өлөр туруктаах Дьокуускайга эргиллибит. Бу кэмҥэ Тааттаттан 250 киһи хаайыллыбыт эбит, репрессия ыар тыына итинник. Манан сэдиптээн, репрессияҕа пааматынньык туруорар идеялары сүүс бырыһыан өйүүбүн.

История кырдьыгы кэрэһэлиир, онон Ойуунускай эрэйдээх-буруйдаах, силлиэ-холорук, уот-буурҕа олоҕун эдэр ыччат баарынан билиэхтээх, Ойуунускай норуотун туһугар олоҕун анаабытын кэнчээри кэскилбит өйдүөхтээх диэн ахтабын.
Норуот уола "норуот өстөөҕө" аатырара адьарай атаҕастабыл диэтэҕиэн?! Сэбиэскэй былааһы туругурдуспута, Сэбиэскэй былаастан умсубута. Ынырык хартыына, муҥ-мунуу уруһуйа, амырыын хаос. Уустук олох диэтэҕиэн?! Ойуунускай олоҕун түмүгэ
-- хараҥа балыырга түбэһии, ыар дьылҕа. Кинини чинчий-чинчийимэ, кэлин даҕаны син-биир ким бэйэтэ хайдаҕынан, бэйэтин таһымынан быһаарыыһы. Ол эрэн Ойуунускай улуута, улахана тахсан, дагдайан тахса-көстө туруоҕа!
Тоҕото кини гиэнийигэр, кини гуманиһыгар! Оннук! Киһибин диир киһи -- Ойуунускайы өйдүөҕэ, киибин диир киһи -- Ойуунускайы өһүөҕэ. Соннук. Ойуунускай бэйэтин кэмин уҥуордаабыт киһи. Олоҥхо уонна ойуун туруга, кут-сүр сэһэнин музыкальнай чыпчаала -- Ойуунускай. Тыһыынча сылга биирдэ кэлэн ааһар киһи.
Ойуунускай гиэнийэ диэн буолар, кылгас да айымньытыгар ааспыты, билиҥҥини, кэлэри куруук далааһын гынар, айымньытын хара-үрүҥ өҥнөрүнэн суруйар, кылыс-алгыс салгынынан айар, түүлү-илэни холбоон иэйэ, алларааны, ортону, үөһээни кэрдиис гынар, биир тылынан эттэххэ, айымньытын бары өртүттэн көрөр -- айылҕаттан айдарыытыгар сытар. Ойуунускай Аан дойду философтарын кытта тэҥҥэ турар философ.
Ойуунускай диэн бүтүн Өй. Ойуунускай диэн өлбөт Тыл. Кинини ким да дьиҥнээхтик ырыта илик, ырытыа да суоҕа. Ойуунускайы Ойуунускай эрэ ырытыан сөп. Оннук таһымнаах киһи хомойуох иһин суох эбээт.
Ойуунускай санааларын барытын олоххо киллэрбитин киһи сөҕөр. Арай билигин кини тыыннаах буолара буоллар, кини таһыммыт намыһаҕыттан, суруйааччылар сойуустарыгар киниэхэ холоонноох киһи суоҕуттан, саха омуга сомоҕолоспокко олорорбутуттан, өйбүт аматыттан, сайды намыһаҕыттан, улаханнык духуобунас өртүгэр итэҕэспититтэн сонньуйуо этэ дии саныыбын. Баҕар сыыһарым буолуо.
Ойуунускай "Улуу Кудаҥсата", "Кыһыл Ойууна", "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олоҥхото, "Оҕо куйуурдуу турара", "Соломон Муударайа", "Александыр Македонскайа" аан дойду таһымнаах улуу, үйэлээх айымньылар дии саныыбын.
"Улуу Кудаҥса" -- Түөйэ үрэҕэр олорбут баай. Орто дойду олоҕун куйаары кытта ситимниир, планетарнай өй-космос, цивилизация кэлиэхтээҕин өтө көрүү айымньыта. Бэрдимсийии сайдыыга бэриниитин, бардам кулут буолуутун өйдөбүлэ, тэҥ олох кэллэр диэн сылыктанар. Супер-философия.
"Кыһыл Ойуун" -- эргэ олох саҥа олоҕу кытта хабырыйсыыта, үтүө-мөкү үтүрүйсүүтэ, XX үйэ таабырына. Өлөрү Өй кыайар. Икки атах -- Таҥара бэйэтэ, өйдөһүү өйдөбүлэ, кэлэр кэм кэрэһитэ.
"Дьулуруйар Ньургун Боотур" олоҥхо -- Будда, Христианство, Ислам религияларыттан үөһээ турар, эйэни түстүүр Айылҕа итэҕэлэ.
"Соломон Муударай" -- 3000 ойохтоох ыраахтааҕы туһунан. Тапталы, иэйиини, имэҥи-кэрэни араарар соргулаах айымньы. Ийэ оҕо Таҥарата. Дьахтар эмиэ киһи дэниллэрин кэпсиир. "Македонскай" диэн кэпсээнэ -- биир киһи - аҥардастыы баһылыырын утарыы өйдөбүлэ. Аристотель -- Өй-санаа, Македонскай -- Хаан уобарастара.
"Оҕо куйуурдуу турара" -- Үөрэх. Киһи буолуу, киһини иитии философията.
Ойуунускай кэмигэр, Сталин диктатор этэ. Кини бэйэтиттэн өйдөөх дьону сор суоллаабыта, биһиги киһибит онно түбэспитэ. Ойуунускай сахатын норуотун босхолоору революцияҕа кыттыспыта. Түмүгэр, омугумсуйуунан хоруотаан бэйэтин дьоно сиэбиттэрэ. Ыар кэмнэр. Манныгы саҥарарга да ыарахан, киһи тыла нэһиилэ өҕүллэр. Саатар улуу убайбыт көмүллүбүт уҥуоҕа суох. Ол иһин, ити Ойуунускай пааматынньыга Дьокуускайга туруутун суолтата сөҕүмэр. Киниэхэ сүгүрүйэн, кини ыйбыт суолунан олох олорооччулар, ол аарканан ааһыахтаахпыт.
Ойуунускай хомуйбут, суруйбут, айбыт "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олоҥхото -- саха омук эрэ буолбакка, киһи-аймах итэҕэлэ. Ойуунускай аан дойду улуу бөлуһүөктэрин кытта тэҥ таһымҥа тахсыахтаах, биир кэрдиискэ кэпсэниэхтээх өй-санаа бэлиэтин хаалларбыт киһи. Ону кини айымньыларын бары омукка, планетаҕа биллэрэр иһин, тылбаас үлэтигэр тыл үөрэхтээхтэрэ болҕомтолорун ууруохтаахтар.
"Оҕо куйуурдуу турара" диэн балтараа сирэйдээх тэттик кэпсээн — улуу философскай айымньы. Өссө 2000 с. "Тааттатааҕы Духуобунас оскуолата" диэн сэмэй үлэбэр, "Оҕо куйуурдуу турарын" пааматынньык оҥорор наадалааҕын бэлиэтээбит эбиппин. Бу айымньы -- Тыыннаах буолуу, Үөрэхтээх буолуу, Туһалаах буолуу өйдөбүлэ эбээт. Бу кылгас кэпсээҥҥэ олох муудараһа барыта баар, ол иһин кини улуу!
Эрэнэбин, итэҕэйэбин -- хаһан эрэ, хаһан эрэ Саха сиригэр Олоҥхо тыйаатыра, Олоҥхо мусуойа, Олоҥхо куората баар буолуутугар. Оннук ырааҕы өтө көрөн үөрэниэҕиҥ, үлэлиэҕиҥ, олоруоҕуҥ!

 

Виталий Власов

"Таатта" хаһыат. -- №139. – 18.11.2003 с.

Вернуться назад  

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

Мы Открылись! Театр Олонхо приглашает на спектакли-олонхо
Мы Открылись! Театр Олонхо приглашает на спектаклиолонхо в постановках Гаврила Менкярова «Ала Булкун» 23 декабря...
Олоҥхо тыйаатыра олоҥхо дьиктилээх-алыптаах эйгэтигэр ыҥырар!
Олоҥхо тыйаатыра Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын Дьиэтигэр бар дьонун олоҥхо дьиктилээхалыптаах эйгэтигэр ыҥырар!Ол курдук...

Поиск