ҮРҮҤ ТУНАЛГА СУУРАЛЛАН, СЫРДЫК САҔАХХА САЙҔАНАН...

ҮРҮҤ ТУНАЛГА СУУРАЛЛАН, СЫРДЫК САҔАХХА САЙҔАНАН...

(Егор Неймохов романыгар Алампа уонна Дуунньа иэйиилэрин анаарыы)

Alampa 1 723x1024 10b97Мин бу ааспыт сайын дэриэбинэҕэ сытан, норуот суруйааччыта Егор Неймохов «Алам­па» диэн икки чаастаах, 2006, 2009 сылларга бэчээттэппит романын дьэ сиһилии аахтым.
Ромаҥҥа төһө даҕаны улуу киһибит Анемподист Софронов үрдүк күүрээннээх олоҕо, саҥа бы­лааска түүннэри-күннэри бэйэтин харыстаммат айым­ньылаах үлэтэ-хамнаһа дьиҥ баарынан, сиһилии, киэҥник ойууланнар, дьахтар киһи быһыытынан мин интэриэспин ордук саха хааннааҕы долгуппут Алампа уонна Дуунньа тапталларын туһунан кэрчиктэр тартылар.
Биллэрин курдук, Анемподист Софронов оччолорго аатыра сылдьар Нам Үөдэ­йиттэн төрүттээх Евдокия Яковлева диэн кыра­һыабай кыыһы кэргэн ылан, уон үс сыл олорон баран, кэргэнэ атын киһиэхэ иирэн барбытынан, олохторун суола икки аҥыы барбыта. Роман документальнай, сиһилээһин киэбинэн суруллубут буолан, үгүс түбэлтэлэргэ дьиҥ олохтон туорааһын суох, ол гынан баран дьоруойдар ис санааларын ааптар бэйэтин ойуулааһынынан биэрэринэн, кини Дуунньа уонна сүрүн дьоруой сыһыаннарын хайдах көрөрүн билиэхпин баҕарбыт эбиппин.

«Арчы» хаһыат 2010 сыл муус устар 1 күнүнээ­ҕи нүөмэригэр профессор Гаврил Филиппов Егор Ней­мохов 60 сааһыгар анаан «Алампа» роман сү­рүн уоба­раһын мөссүөнэ» диэн ыстатыйатыгар маннык суруйбут эбит: «Дуунньалаах Алампа ый-күн ­буо­лар сыһыаннарыгар Алампа – күн, Дуунньа ол сырдыгыттан, суоһуттан чаҕылыйар – ый оруолун толорбуттар. Алампа «күнүн уота» аатынан-суолунан эрэ буолбакка, дуоһунаһынан, үбүнэн-харчынан, билсиинэн-көрсүүнэн күөдьүтүллэн, күүһү­рэн-күүдэпчилэнэн испэккэ, ол оннугар са­наата оонньоон арыгылаан суоһа мөлтөөн барбы­тыгар Дуунньа ыйа саппаҕыран барар. Онон Дуун­ньаны Алампаны таҥнарбыт курдук саныыр тутах, кини күнэ Ыстапааҥҥа «умайбыт» буолуон сөп... Алампа дьоло суох тапталын төрүөтэ киниэхэ бэйэтигэр, кини оҕо туҥуй сүрэҕин иитиллиитигэр буолуон сөп курдук эбит...» Оҕо туҥуй сүрэҕин иитиллиитигэр. Кырдьык даҕаны. Оннук эбит. Чэ, саас-сааһынан көрүөххэ.

Ромаҥҥа Алампа Дуунньаны аан бастаан көрөрө ойууланар. Дьэ оччолорго саха идеала буолбут кэрэ кыыс көстөр дьүһүнэ хайдах эбитий? «...уонна тэлиэгэттэн түһэн, бэйэтигэр сөп толору эттээх-сииннээх, дьылыгырас көнө үрдүк уҥуохтаах кыыс Алампаны унаарыччы көрөн кэбиспитигэр, итиэннэ өрө үтэ сылдьар томтоҕор түөһүн аһара түспүт суһуоҕун төбөтүн куба моонньунуу кылбаҕар нарын илиилэрин имигэс тарбахтарынан өһүлэн иһэн төттөрү өрөн ылбытыгар сүрэҕэ дьиктитик битийиктэнэн ылла. Кыыс дьороҕор сотолорунан күөх окко үҥкүүлээн эрэрдии имиллэҥнии үктэнэн, төгүрүк самыытынан оонньоон Күлүмнүүрдээҕи батыһан кулуупка барбытыгар, Алампа кэн­ни­лэриттэн батыста, аата, туттара-хаптара үчү­гэйин, сир үрдүгэр кэрэ да кыргыттар баар буо­лаллар эбит!» (1-кы кинигэ, 145 стр.)

Манна ааптар төһө да кыыс хараҕын өҥүн ойуу­лаабатар, Дуунньа хараҥатыҥы сырдык харахтаа­ҕа буолуо дии саныыгын. Санаан көрүҥ ээ, үп-үрүҥ субалаах, олус ыраас хааннаах, үрдүк көнө уҥуоҕар сөрү-сөп эттээх-сииннээх уон аҕыстаах эрэ эдэркээн кыыс, билбэт киһитин саһарчы кө­рөн ааһарын. Хараҥа кугастыҥы хойуу баттаҕын биир гына мөлбөччү өрүнэн баран, үрдүк түөһүгэр сытыаран субута оонньообутун. Кыанар, күүстээх буолан уонна баай кыргыттарын кытта биир­гэ үҥкүүлүүргэ үөрэнэн, көбүс-көнө көҕүстээҕин. Билиҥҥи да кэмҥэ Дуун­ньа кырасаабыссалар ах­сааннарыгар аҥаардас уһун уҥуоҕунан да бигэтик киириэх этэ. Ол курдук кини оччолорго, хобулуктаах атах таҥаһа өссө дэлэйэ илигинэ, хаартыскаларга атын дьахталлартан быдан үрдүк, эр дьон эрэ аннынан уҥуохтаах буолан көстөр. Арай ааптар «куба моонньунуу кылбаҕар нарын илиилэрин», «дьороҕор сотолорунан күөх окко үҥкүүлээн эрэрдии имиллэҥнии үктэнэн, төгүрүк самыытынан оонньоон» диэбитэ соччо итэҕэппэт. Саха кыыһа, дьахтара оччолорго уһун уонна киэҥ-куоҥ халадаай ырбаахыны кэтэрэ. Ханнык даҕаны төгүрүк самыы, дьороҕор сотолор, кылбаҕар илии­лэр көстүбэт этилэрэ. Былааччыйа таһынан кыыс, дьахтар хайаан даҕаны хаһыаччыктанара. Онон саха дьахтара быһыытын-таһаатын кистэнэрэ. Эр киһини угуйардыы таҥныбата. Ити курдук Алам­па кэргэнин кини саамай кэрэ сааһыгар – уон аҕыс­тааҕар көрсүбүт. Ол да иһин поэт киһи сүрэҕин сытыытык таарыйар дьахтар уйан чараас кэрэтин туһунан үйэлэргэ өлбөт-сүппэт айымньылары айдаҕа.

Сыанаҕа оонньуу сылдьар Дуунньаны дьо­руой ааптар ойуулуурунан маннык көрөр: «...ки­нилэр ортолоругар Дуунньа дьэбир тииттэр быыс­тарыгар нуоҕайан турар, сайын бэс ыйыгар тунал маҥанынан тыллыбыт харас маһы эбэтэр кугдаххай от быыһыгар тырымныыр таҥара кийиитэ сибэк­кини санатара». (1-кы кинигэ, 145 стр.) Бу оччотооҕу ыар олох хартыынатыгар сырдык толбон буолан киирэр кэрэ кыыһы ойуу­лууругар ааптар олус бэргэн тэҥнээһиннэри туттубут. «Дуунньа бэйэтэ олоҥхоҕо хоһуллар «эт бүтэй уҥуоҕа көстөр, уҥуох бүтэй силиитэ дьалкыйар» кыраһаабысса ээ! Сирдээҕи дьонтон ама киниэхэ тэҥнээх баара буолуо дуо?» (1-кы кинигэ, 146 стр.), «...иннигэр унаарыччы көрбүт уу долгун харахтар, ураты үчүгэй уһун дьураа мурун, ууруурга-сыллыырга умсугута угуйар кыһыл уостар көстө түһэллэр», «Кэрэчээн Дуунньатын дьүһүнэ, кини саҥаран лыҥкынатара, ыллаан эйээрэрэ ханна эрэ мэйиитин улаҕатыгар мэлдьи сөҥө сылдьар...» (1-кы кинигэ, 148 стр.). «Дуунньата ону барытын, сыыска-буорга түһэрбэккэ, уулларбыт хорҕолдьуннуу ып-ырааһынан көрөн олорон, куба моонньо бөкүнүк муус маҥан харылара кылбаҥныы, остуолга тоҥолохтонон, тэҥҥэ үөрэн-хомойон, томтоҕоркоон түөһэ көппөҥнүү, долгуйан кылгас-кылгастык эппэҥнии тыына истиэҕэ... Оок-сиэ, үчүгэй даҕаны күүтэр-кэтэһэр киһи баара диэн! Асчыта, иистэнньэҥэ, ырыаһыта, аны дьүһүнэ кэрэтэ – кини курдук талыы дьахтар чугаһынан баара да саарбах. Дьол диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ...» (2-с кинигэ, 53 стр.).

Манан ааптар Дуунньа тас дьүһүнүн ойуулуур эттээх соҕус кэрчиктэрэ бүтэллэр. Аҕыйах кур­дук, икки кинигэ тухары.

Мин Егор Неймохов устудьуоннуу сылдьан биир олус кэрэ кыыһы таптыы сылдьыбытын ту­һунан истибитим. Ол эрээри кинилэр бииргэ буо­луох курдук суоллара туора дьон саҥатыттан икки аҥыы барбыт. Ааптар бэйэтэ эмиэ, романын дьоруойун курдук, аҥаар­дастыы таптааһын уоту­гар хаарыллыбыт буолан, дьоруойун аһынар, тап­тыыр, ол иһин кини Дуун­ньаҕа сыһыана сөрүүн соҕус, онто суру­йуутугар, төһө да кини кэрэтин ойуулаатар, биллэр эбит.

Ааптар Дуунньа өссө эдэркээниттэн норуокка ырыаҕа ылламмыт кэрэтин суруйбат буолара, кырдьык, сатаммат этэ. Белоусов диэн Дуунньаҕа иҥээҥнэһээччи биир дойдулааҕа, «сахалыы кылы­һахтаах куолаһынан туойарынан олус өҥнөр киһи», «ботолоон эрэ моһуоктаабыт», «кычымнаан эрэ кыһарыйбыт», «чаппараахтаан эрэ салбаҕырпыт» диэн тыллардаах ырыа айан «дьаабылаабытын» туһунан ромаҥҥа ахтыллар. Дуунньаны акка хоһуйан ыллаабытын Алампа сирэр, ырыа тыл­ларын уларытыан баҕарар. «Оттон Дуунньа кы­расыабай дьүһүнүн кыталыкка тэҥниэххэ дуу? Суох. Көмүс куолаһын туйаарар тойугар дьүөрэлиэххэ дуу? Сатамньыта суох. Толору бэйэтин туллукка доҕуйуохха дуу. Хата манна туох эрэ майгынныыр баарга дылы...» (2-с кинигэ, 59 стр.). Алампа Дуунньатын уобараһыгар дьүөрэлии олус табыллыбыт уобараһы – үрүҥ туллугу булар уонна, алаас киһитэ буоларынан, ураты уйан, чараас иэйиилээх тылларынан саха дьахтарын кэрэтин хоһуйар: «Үрүҥ туллук эрэ мөлбөстүүр, маҥан тул­лук эрэ далластыыр...» Оттон матыып Белоу­сов киэнинэн хаалар.
Дьиҥинэн, кэрэ матыып кэрэ тыллардыын холбоһон ырыа буолан үйэни уҥуордаан кэллэҕэ, өссө да саха хааннааҕы долгутан ыллана туруоҕа саарбахтаммат. Онон, матыып ааптарын, норуот ырыаһытын Белоусов–Чолуон Уолун аатын ыйаа­һынтан ылан быраҕар сатаммат курдук. Ырыа тыллара да, матыыба да табыллан, киһи ис эйгэ­тигэр дириҥник өтөн киирэллэринэн, дьахтар уон­на эр киһи икки ардыгар сыһыан ылланарынан, олус интимнэй ис хоһоонноох. Алампа «үрүҥ туллук», «маҥан туллук» диэн ааттаан кыыс, дьахтар этиллибэт кэрэтин, суруллубат уранын – түөстэрин хоһуйбута диэххэ да сөп. Тоҕо диэтэххэ кини поэзията – дириҥ түгэҕэр диэри дьэрэлийэн көстө сытар олох кылааннаах кырдьыга, дууһа быыстаммат, хаххаламмат, биир да тылынан кубу­луммат айылҕаттан ырылыйар ырааһа.

Ыстапаан Күөгүлэп – Алампа Соппуруонаптан уон сыл балыс, кини оҕо тойоно. Кинини Алампа бэ­йэ­тэ дьиэтигэр батыһыннаран киллэрбит диэн ромаҥҥа кэпсэнэр. Доҕордуулар эбит. «Алампа кэнниттэн орто уҥуохтаах, долгулдьуйар хойуу баттахтаах, кырыылаах сүһүөхтээх муннулаах, ыраас хааннаах киһи синньигэс иилээх ачыкы курдат кылдьыылаах киэҥ харахтарынан арылыч­чы көрөн киирбитигэр, Дуунньа хайдах эрэ дьик гынна» (2-с кинигэ, 59 стр.). Ыстапаан – Бүлүү баа­һынайдарыттан тө­рүттээх. Туох кистэлэ кэлиэй, оччоттон баччаҕа диэри сахаҕа бааһынай хааннааҕы кэрэхсииллэр. Дуунньа да онтон туора турбатах. Бу киһибит улахан дуоһунастаах, аны эбиитин кэргэнэ суох. Дуунньа Алампаны бэриниилээхтик таптыыра эбитэ буоллар, бу киһиэхэ кыратык да аралдьыйыа суохтаах этэ. Кини бастаан утарсар этэ ээ, атын эр киһиэхэ күөдьүйэн тахсыбыт бэйэтин иэйиитигэр. Дьэ тоҕо оччоҕо кини таҥнарыы суолунан барда?

Дуунньалаах Ыстапаан көрсүүлэһэр кэмнэрин туһунан кэрчиккэ Егор Неймохов бэйэтэ детектив суруйааччы буоларын биллэрэн ааһар: «Дуунньа аан аттыгар турар, оттон кини атаарбыт Ыстапаана, күүлэттэн тахсаат, кыс маска Алам­палаах дьукаах ыаллара киһи хороччу улааппыт уолунаан мас эрбии туралларын көрдө. Кэлииккэ диэки баран истэҕинэ дьукаах саҥата чоргуйда:

– Дорообо, Ыстапаан Силиикэбис. Алампа­дьыыс Уйбаанабыс баар дуо?

Ыстапаан, истибэтэх курдук, хаамарын кубу­луппакка истэҕинэ санаалар күлүмнэстилэр: «Баар диэтэхпинэ, сибилигин кинилэргэ киирдэҕинэ, суох буолар – сымыйам тутуллар. Истибэтэх курдук аастахпына, өссө ордук уорбаҕа киирэбин». Кэ­лииккэ тутааҕыттан харбаан иһэн, муннун ан­ныгар: «Суох», – диэтэ» (2-с кинигэ, 129 стр.). Манна ааптар «санаалар күлүмнэстилэр» диэн тылларынан тыҥааһыны күүһүрдэн Ыстапаан уоруйах санааларын олус бэргэнник биэрэр.

Дуунньа Алампаҕа бастаан син таптаан таҕыс­та­ҕа дии. Алаас уола Алампаҕа, кини сэмэйин, көр­сүө­түн сөбүлээн, улахан талааннааҕын кур­даттыы сэрэ­йэн, билэн. Куйаар тугу да уорбалаа­бат Алампаҕа эрдэ сэрэтэн түүлүгэр бэлиэ ыып­пыт эбит. Алампа кэргэнинээн Москвалаан иһэн тү­һээбит иччилээх түүлэ ро­маҥҥа маннык кэп­сэнэр: «...палубаҕа Дуун­ньата маҥан этэ-сиинэ курдаттыы ыйдаҥарар лыах кынатыныы чараас солко былааччыйалаах күҥ­ҥэ сыламныыр, киниэхэ кэннинэн буолан хайа эрэ ха­тыҥыр, үрдүк соҕус уҥуохтаах маҥан бүрүү­кэлээх, ырбаахылаах киһи турар. «Дуунньаа! Быы­һаа! Мин бу баарбын!» – диэн хаһыытыы са­тыыр да, тымныы уу айаҕар бырдаҥалаан сүгүн саҥардыбат, аллара атаҕа тургуйбат, чачайа-чачайа тимирэн барар...» (2-с кинигэ, 217 стр.). Ол кэмҥэ Ыстапаан Күөгүлэп хайыы-үйэҕэ Москваҕа баара, МГУ юридическай салаатыгар үөрэнэрэ. Оттон Дуунньа Алампатын тылыгар киллэрэн, үлэ­лии, эмтэнэ барарга көрдө­һүү түһэрбиттэрэ ылыныллан, Москвалаан иһэл­лэ­рэ. Манна Дуунньа дьахтардыы оҕуруктаах өйө көмөлөспүтэ дуу, эбэ­тэр сөп түбэһии эрэ эбитэ дуу, биһиги ону билбэппит.

Москваҕа Дуунньа Ыстапаанныын, биллэн ту­рар, көрсөллөр. Сахалар түмсүүлэрэ диэн оччо­лортон да баара. Уонна билиҥҥилии эттэххэ зем­лячестволарын президенэ Ыстапаан Күөгүлэп эбит. Эбиитин Софроновтар сахалар мустар сир­дэ­ригэр – Саха АССР бэрэстэбиитэлистибэтин дьиэтигэр олох­суйбуттар. Алампа кинилэри иккиэннэрин, көрсүбүттэрэ ырааппыт дьону, хоһугар көрсөрө суруллар: «Аан тыаһаабытыгар эргиллэ түспүтэ, бэргэһэлэрэ, саҕалара кырыа-хаар буолан Дуун­ньалаах Ыстапаан Күөгүлэп күлсэ-күлсэ киир­дилэр». «Дуунньата барахсан маҥан хаардыын куоталаһан эрэрдии туналыйа сырдаан турдаҕа үчүгэйин, олус да тупсубут! Тэскэйбит истээх суумканы Ыстапаан остуол үрдүгэр уурда:
– Дорообо, Анемподист Иванович, аараттан Дуунньаны көрсөн кэллим. Ырыынактан ас бөҕөнү атыылаһан иһэр эбит».

Бу кэрчиги ааптар олох харахха көстөн кэлэр гына бэртээхэйдик ойуулаабыт. Таптаабыт дьахтар уратытык, атыннык күлэрин кытта биэрэр: «Хата, Степа айаҕар бааттаах уол эбит, – Дуунньа, түөһүн иһиттэн лыҥкынатан та­һааран күлэ-күлэ, суумкаттан түүтэ суох, муус маҥан эттээх хоҥор хаас токуччу тоҥмутун остуолга уурда» (2-с кинигэ, 241 стр.). Хаардара да маҥан, хаастара да маҥан, Дуунньабыт да олох Хаарчаана курдук маҥан! Хара санаа маҥана! Бу киниэхэ чугас киһи буола сылдьыбыт икки киһиэхэ Алампа тус-туспа хоһоон анаабытын билэбит: «Доҕор аатыра сылдьан, дьолу тоҕор толкуйдаах дьокуут даа омукка толору...» уонна «Хараҥаттан хараҥаны дьахтар дууһатыттан ордук хараҥаны...» диэн­нэри. Ол эрээри Дуунньа дууһата оннук хараҥа этэ дуо? Ааптар үгүстэ суруйбутун курдук, кини баай-дуол олох диэки күүстээх тардыһыылаах (аныгылыы эттэххэ меркантильнай) буолан эрэ кэргэниттэн арахсар дуо? Манна хоруй булаары романы сыныйан ааҕабыт.

Алампа туһунан классик суруйааччы Николай Неустроев суруйан хаалларбыта баар: «Человек он скромный и в высшей степени симпатичный». Мантан ордук кини майгытын хайдах этиэххэ сөбүй. Алампа оҕо сылдьан сиэр-майгы өттүнэн дьикти ыраас хараҕа суох аҕалаах эбэтэр ийэлээх, эбиитин таҥараһыт ыалларга иитиллэн, майгытын ити үтүөкэн өрүттэрин иитиэхтээтэҕэ. Дьон ахтан хаалларбытынан, Алампа сытар ынаҕы туруор­бат сымнаҕас, көнө майгыннаах киһи үһү. Ол сымнаҕас майгыта дьиҥинэн кини улахан күүһэ этэ: дьону барытын таҥара кулуттарын, быраат­тарын курдук санаан сылаастык саныыра, ис сүрэҕиттэн аймаһыйан аһынара, кыаҕа тиийэринэн көмөлөһөрө. Уонна суруйааччы буолуу – бу күүстээх эрэ санаалаах киһи сананар суола. Алампа курдук санаатын муҥутуур аһаҕастык хоһоонноругар кутан, сорох хара санаалаахтарга толоон ортотугар турар аһаҕас сыал (мишень) курдук буолбут дьиҥнээх поэт сахаҕа аҕыйах. Санаатынан күүстээх даҕаны буолан, Алампа сыылка сындалҕаннаах сылларын хорсуннук тулуйан эргиллэн кэллэҕэ, биһиги дьолбутугар көмүс уҥуоҕа, ытык кырамтата дойдутугар хааллаҕа. Манна киниэхэ Өксөкүлээх Өлөксөй өлөрүгэр эппит кэриэс санаатын бастаан өйдөөбөтөр да, кэлин дириҥник өйдөөбүтэ тирэх, күүс биэрбитэ буолуо диэн сэрэйиэххэ сөп.

Ромаҥҥа ааптар Алампа майгытын биир өрүтүн быһыта-орута да буоллар, таарыйталаан ааһар. «Алампа тоҕо маннык муҥутахсыйыы ыбылы ылла диэн саныыра эрээри, ол төрдүн-төбөтүн кыайан быһаарбат этэ» (1-кы кинигэ, 111 стр.) «Оччоҕо тоҕо мэлдьи өрө көрдөрбөт, уҥуоргу кытыла биллибэт санаарҕабыл байҕалыгар умсаахтаан тахсар бэйэтэй? Тугу биттэнэн туоххаһыйарый сүрэҕэ муҥнаах? Туохтан курус санаа дууһатын намчы кылларын сотору-сотору таарыйан, көмүскэтин уута ыгыллан тахсарый?» (1-кы кинигэ, 112 стр.) Бу – Алампа өссө эдэр, оҕотук эрдэҕинээҕи кэмин ойуулуур бастарга киирбит. Оттон ыал буолбут Алампа маннык саныыр эбит: «Дьэ мантан ыла сотору-сотору халҕаһалыы анньан кэлэр санаарҕабылтан букатыннаахтык куотар ини, аны хайа да түгэҥҥэ кинилэр мэлдьи иккиэлэр...» (1-кы кинигэ, 155 стр.). Ол гынан баран, Алампа ол эрэлэ туолбатах. «Онтон атын күннэргэ кэргэннии олохторо биир күрүс устара, улаханнык дьоллообута да, хомоппута да баара биллибэт. Саамай куһаҕана, урут соҕотох эрдэҕинэ, туох эрэ ураты сырдыгы, үчүгэйи күүтэр, инники өттүм олус кэрэхсэбиллээх, сонун буолуо диэн эрэнэр са­наата ойохтонуоҕуттан сарсыардааҥҥы сиик­тии симэлийбитэ» (1-кы кинигэ, 182 стр.). Ол кэнниттэн маннык кэрчиктэр бүтэллэр. Ааптар манна дириҥии, быһаара барбатах, Алампа бэйэтэ суруйан хаалларбыт күннүгүттэн санааларын көһөрбүт эрэ курдук. Оттон кэргэннии олоххо маннык майгы суола-ииһэ суох ааһыахтаах этэ дуо?

Хаһан эрэ Евдокия Гоголева интервьютун аахпытым. Онно кини Алампаны олус ыарахан, киһи кутун-сүрүн баттыыр нүһэр майгылааҕын туһунан эппит этэ. Собус-соҕотох оҕолоро үөс­кээн баран сатамматаҕыттан, кыра убайа, балта өлбүттэриттэн, чугас доҕотторо балыырга түбэ­һэн хаайыыга барбыттарыттан, Өксөкүлээх Өлөк­сөй өлүүтүттэн уйан дууһалаах поэт аһыы ууга ылларан майгыта өссө ыараабытын Дуун­ньа тулуйбатах эбит диэн өйдөөбүтүм. Өссө суру­йаач­чы депрессията диэн баар. Алампа айар үлэтин саҕаланыытыгар, революция иннинэ уон­на кэннинэ, аатырбыт драмаларын утуу-субуу су­руйбута, дьонугар-норуотугар олус улаханнык биһи­рэммитэ, таптаммыта. Онтон айар үлэтигэр кризис курдук буолбута. Урукку курдук биллэр драмалары суруйбатаҕа, оттон хоһоон суруйарын кини хаһан даҕаны тохтоппотоҕо. Ол эрээри кини хоһоонноро ол кэмҥэ өйдөммөтөхтөрө. Тарбахха баттанар аҕыйах хоһооно бэчээттэммитэ. Кэм тыыныгар сөп түбэспэт буоланнар. Оттон Егор Неймохов ромаҥҥа суруйбутунан Алампа кэргэнэ баай-дуол туһуттан арахсыбыт. Ол эрээри Дуунньа олорор олох ыараабыт эйгэтин тулуйбакка уонна Күөгүлэптиин сотору тохтуох да дьону атын дьон үрэн-тэбэн кэбиһэннэр, арахсыбыттарын туһу­нан интервьютугар кэпсээбит, «Адьас итинник этэ» диэн тоһоҕолоон эппит. Мин ону итэҕэйиэхпин баҕарабын.

«Тоҕо барыта кырыыстаах кыраабытын курдук төттөрү төлкөлөнө турарый? Тоҕо оччоҕо таптаан муҥнанан ыал буолбутай? Тугу гынаары күн сиригэр кэлбитэй? Оок-сиэ, тоҕо барыта куһаҕанай, тугун куруһай, доҕоттоор?» (1-кы кинигэ, 186 стр.), «Зачем жил, зачем родился и наконец? Зачем любил? Все как-то путано и не понятно», «Орто дойдуга туох соругар кэлэн хаалтым буолуой диэн саныахха тиийэ муҥутахсыйара» (1-кы кинигэ, 187 стр.). Бу бааллар ромаҥҥа Алампа дууһатын түгэҕин арыйар бэйэтин тыллара, ол туһунан ааптар тыла. Суруйааччы бу тыллара эмиэ санаа түһүүлээх хоһооннордоох Пушкин устуруокаларын санаталлар:

Дар напрасный, дар случайный,
Жизнь, зачем ты мне дана?
Иль зачем судьбою тайной
Ты на казнь осуждена?

Улуу мунчаарыы! Бу үгүс улуу классик суруйааччылар Пушкин, Лермонтов, Гоголь, Есе­нин уо.д.а. арахсыспат аргыстара этэ. Оттон кинилэр айымньыларын Алампа эдэркээн сааһыгар аахпыт, өссө да чиҥии, эрдийэ илик дууһатын нөҥүө аһарбыт. Ол гынан баран онтон кини маннык майгыламмыта буолуо дии саныыр дубук. Олус дьадаҥы, тиийиммэт, онно эбиитин хараҕа суох аҕалаах эбэтэр ийэлээх ыалларга иитиллэн, бэйэтэ хас да сыл устата ыалдьан лип сытан, аны улаатан төрөөбүт дьиэтигэр төннөн да баран, «Эмээхсин уола» диэн атаҕастабыллаахтык ааттанан хотон, сүөһү үлэтигэр умса анньыллан, Алампа бэйэтин сэнэнэр буола улааппыт. Бу майгыта кинини, өйдөөх баҕайы уолчааны, мунчаарыы дириҥ дьуоҕатыгар умса тардан ылар буолбут. Онтуттан кини, баҕарбытын да иһин, кыайан босхоломмот майгыламмыт. Маннык майгы урукку ыар олох арахсыспат аргыһа этэ. Ол туһунан кэлин Анем­подист Софронов бэйэтэ «Үөскээбит кэпсээним» диэн суруйуутугар маннык суруйбута: «Бу дойдуга туохтан даа абааһы көрөрүм баар, – тус бэйэм биирдэ даҕаны бу сөптөөҕү оҥордум ээ», – диэн бэйэбэр махтаммыппын өйдөөбөппүн».

«Киһиттэн эрэ килбик,
Айыллыбыттан эрэ аҥала
Арай
Алаас уола Алампа...»

Ол да буоллар Алампа оҕо сааһа барыта он­нук ыас бүтэй хараҥа этэ дуо? Оҕото суох, көрөллөрүнэн мэлийбит дьон кинини бэйэлэрин кыахтарынан таптыыллара, маанылыыллара, ыраас сүрэхтэрин сырдыкка сытыы дьулуһуутун уол­ларыгар иҥэр­биттэрэ. Бу ыас хараҥа уонна сытыы сырдык дьүөрэлэһиитэ (нууччалыы контраст) биһиги лите­р­атурабытыгар Алампа курдук ураты көстүү тахсан кэлэригэр олук уурбута буолуо диэн санааҕа аҕалар.

Баҕар Дуунньа Алампа олоҕор арыый алын үктэлгэ турарын сүрэҕинэн-быарынан өйдүүрэ буолуо. Алампа дьиҥ күүстээх этиллибэт таптала – ки­ни айар дьоло – кыраман ыраахха кыйаарар кылбаа маҥан кыната, көннөрү өй-сүрэх үөмэн тиийэн билбэт үрдүк үөрүүтэ, дьоло. Уонна бу кини уйан, бүччүм (интимнэй) эйгэтигэр куйаарга эрэ биллэр, дьүһүнүн-бодотун өйдөөбөтүттэн дириҥник мунчаарар төрөппүт ийэтин муҥутуур кэрэ (идеальнай) уобараһа, кинилиин күүстээх уйан ситимэ. Алампаны төрөөбүтэ үс эрэ хоноотун кытта үтүө бэйэлээх ийэтиттэн арааран, хотон түннүгүнэн уунан атын ыалга ииттэрэ биэрбиттэр. Кыанар ыал үһүс оҕолорун тоҕо оннук гыммыттара биһиэхэ биллибэт. Ол гынан баран, мин санаабар, Алампа төрөөбүт кэмигэр куйаарга сулустар хайдах турбуттара ол кистэлэҥҥэ сырдыгы түһэрэр курдук. Алампа төрөөбүт кэмэ – төрөөбүт оҕо аймахтарыттан хайаан да киһи өлүөхтээх кэмэ эбит. Баҕар, ол иһин кини иитиэххэ барбыта буолуо, аймаҕын сиир абааһы суолун муннараары, туох билиэй. Кэлин баҕар, этэҥҥэ сырыттаҕына, төттөрү ылар да кэпсэтиилээхтэрэ эбитэ буолуо ээ, ол эрээри Алампа ийэтэ уол үстээҕэр өлөн хаалаахтаабыт. Абааһы суолун муннаран да диэн, сиир абааһы Алампа чугас дьонун кэлин да эккирэтэ сылдьан син биир имнэри эспитэ...

Ийэтинэн Додор кулуба уонна Уот Ыстаары­һын курдук суон сурахтаах дьон сыдьааннара – Алам­па. Ийэтин Елена оҕолоро, Алампалаах эһэлэрин Афанасий Сивцев хаанын утумнаан (наука да этэринэн) өйдөөх үтүөтэ, үөрэххэ, сырдыкка тар­дыһыылаах дьон буолан тахсыбыттар. Оттон майгыларынан даҕаны, иҥэ-дьаҥа суохтарынан, кырыктаах өбүгэлэригэр уун-утары майгыннаах дьон буолбуттар. Манна Алампа аҕата Уйбаан Соппуруонап бэрт сымнаҕас майгыннааҕын туһунан ахтан ааһыахха сөп. Уонна Алампаны ииппит дьо­но уолларын мээнэ мөхпөккө, өсөһүннэрбэккэ маанылаан ииппиттэрэ биллэҕэ. Оттон Алампа са­нааҕа баттатар майгытын ийэтин өбүгэлэриттэн ылбыта итиэннэ кинилэр аньыыларын-хараларын ыара ыччаттарыгар хаалан дьылҕаларын быспыта да буолуо дии саныыгын.

Евдокия Гоголева 80 сааһын ааһан баран өлбү­тэ. Өлөрүгэр, уос номоҕун быһыытынан, Анемподист Соф­роновтыын бэргэһэлэнэригэр кэппит таҥаһын кэ­тэрдэн ыыталларыгар баҕарбыт уонна бэлэмнээ­бит эбит. Оттон кини Анемподист Иванович өлөөрү сытан иккитэ ыҥыттара сылдьыбытын кэлбэтэх ээ. Уонна өссө: «Өлөр буоллаҕына сүгүн өллүн!» диэн суоһурҕанан саҥарбыта биһиэхэ диэри тии­йэн кэлбит. Баҕар, Дуунньа Соппуруонап иннигэр аньыылааҕын билинэн итинник суос бэринэрэ буолуо. Улуу суруйааччы ойоҕо буолар ыарахан тургутууну кыайан ааспатаҕыттан, кини олоҕун ыардарын тиһэҕэр диэри сатаан үллэстибэтэҕиттэн. Кэлин Алампа албан-таллан аата дьоҥҥо-норуокка улам-улам ырылыйан иһэриттэн, онон сибээстээн кини аата элбэхтэ ахтыллар буолуоҕуттан санаата оонньуура да кэмнээх буолуо дуо. Оттон Алампа тыыннааҕын тухары кэргэнин дьон саҥатыттан көмүс­күүрэ.

«Мы родом из детства» диэн этиигэ этиллэрин курдук киһи санаалара, майгыта-сигилитэ оҕо сааһыгар олоҕурар уонна олоҕун устата улаханнык уларыйбат. Киһи улааттаҕына сылдьар быһыы­та, туттар туттуута, ол олоҕурбут майгытыттан-сиги­лититтэн силистэнэн тахсар. «Алампа дьоло суох тапталын төрүөтэ киниэхэ бэйэтигэр, кини оҕо туҥуй сүрэҕин иитиллиитигэр» диэн про­фессор Гаврил Филиппов бэлиэтээн эппитин кур­дук, Алампа бэйэтин сыыһа баттана, сэнэнэ улаа­тыыта кинини туохтан да үөрбэт-көппөт санньы-курус майгылаабыт, онто кэргэннии олоҕор дьайан, Дуунньата сылайбыт, араҕан барбыт. Уонна Дуунньа айар киһи дууһатын, кини киирэр туругун, эйгэтин өйдөөбөт буолан, Алампаҕа толору олох аргыһа, өйөбүлэ буолар кыаҕа, кырдьыга, суоҕа. Ол даҕаны суруйааччы дууһатынан соҕотохсуйарыгар, иһэр буолбутугар биричиинэ буоллаҕа. Онон Дуунньаны аҥардастыы буруйдуур сыыһа буолуоҕа. Ханныгын да иһин Дуунньа иис­тэнньэҥҥинэн, амтаннаах астаах хаһаайкатынан Алампа олоҕун сылаас тыыннаабыт, материальнай сыаннастарга кыһаммат, салгынынан эрэ (духовнай сыаннастарынан) аһаан сылдьар киһини үчүгэйдик тутан-хабан, көрөн-харайан илдьэ сылдьыбыт кэргэн киһи буолар. Кини тулуура тиийбэтэх эрэ буруйдаах.

Бохоруонатыгар тыйаатырдара Евдокия Констан­тиновнаны «Үрүҥ туллук эрэ мөлбөстүүр» диэн ырыанан (киниэхэ эрэ анаммыт ырыа буоларынан) бүтэһик суолугар атаарбыттар (Т.И. Филиппова, «Саха театра»). Үрүҥ хаар ырааһыгар тэҥнэммит, Алампа үҥпүт-сүкпүт үрүҥ туллуга аньыылаах-харалаах орто дойдуттан букатыннаахтык арахсан, бырастыылаһа эргийэн, кыраман дьылларга көтө турбута, үрүҥ туналга суураллан, сырдык саҕахха сайҕанан... Ити курдук орто дойдуга олохторун суола алтыһан, ааттара сөллүбэттии ыйылынна­ры тардыллан, саха үс чулуу киһитин сирдээҕи олохторун суола түмүктэммитэ.

Таптал, үрдүк талаан, кэрэ дьүһүн, баай-дуол, дуоһунас, өрө турсуу, хаайыы, ыарыы, өлүү – олох бары уһуктаах сытыы түгэннэрэ норуот су­руйааччыта Егор Неймохов илиитинэн кини «Алам­па» романыгар талааннаахтык ойууланан хаал­быттар. Манна мин кэнэҕэһин Алампа бэйэ­тин ис охсуһуутун – кутун сырдык уонна самнасты­гас өттүн көрдөрөр, санааны оонньотор эбии ди­риҥ психологическай айымньы суруллан, кыаллар буоллаҕына киинэ да оҥоһуллан тахсара буоллар диэн баҕалаахпын. Онно кинини толук буола бүтүннүү умайан (самнан) баран күлтэн-көмөртөн көбөн-күөрэйэн тахсар үһүйээн Феникс көтөрдүү көрдөрүөхтэрин баҕарабын. Алампа бэйэтин олоҕунан даҕаны, айымньыларынан даҕаны саҥат­тан саҥа көлүөнэ өйүгэр-санаатыгар саҥалыы төрүү-тахса турар Феникс – үйэлээх саҥардыныы бэлиэтэ Киһи.

Надежда Андросова-Айтылы

Чолбон. – 2020. – №1

Вернуться назад  

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

“Өрүс бэлэхтэрэ” испэктээк премьератыгар ыҥырабыт!
Дьокуускай куорат олохтоохторо уонна ыалдьыттара!Өксөкүлээх Өлөксөй үйэлээх үтүө аатын өрө тутан кини аатын сүгэр Норуоттар...
Өксөкүлээх Өлөксөй “Ойуун түүлэ” поэматынан испэктээгэр бар дьоммутун ыҥырабыт!
Саха классик суруйааччыта Алексей Елисеевич Кулаковскай айар үлэтин 120 сылынан Олоҥхо тыйаатыра төрүттэмитэ 12 сыла...

Поиск