ОЛООХУНАҔА ОЛОҤХОЛООН ААСПЫТ ОЛОҤХОҺУТТАР

Российскай федерация наукаҕа уонна үрдүк үөрэхтээһиҥҥэ министерствота
М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет
Российскай Федерация хотугулуу-илиҥҥи норуоттарын тылларын
уонна культураларын института

В.В. Илларионов, Т.В. Илларионова

ОЛООХУНАҔА ОЛОҤХОЛООН ААСПЫТ ОЛОҤХОҺУТТАР

Дьокуускай 2020
УДК
ББК

ХИФУ научнай-техническэй сэбиэтэ бигэргэппитэ

Научнай редактор:

Рецензеннэр:

Илларионов В.В., Илларионовва Т.В.
Олоохунаҕа олоҥхолоон ааспыт олоҥхоһуттар: монография /В.В. Илларионов, Т.В. Илларионова. – Дьокуускай:

ИҺИНЭЭҔИТЭ

Олоохуна олоҥхолооһун ураты түөлбэтэ (киирии тыл оннугар)

Маҥнайгы түһүмэх. ОЛООХУНАҔА ОЛОҤХОЛООБУТТАР УОННА КИНИЛЭР ОЛОҤХОЛОРО.
1.1. Аар саарга аатырбыт Т.В. Захаров-Чээбий.
1.2. Д.М. Говоров – Олоҥхоһут Миитэрэй.
1.3. Н.С. Александров уонна кини “Көр Буурай” олоҥхото.
1.4. Сунтаар олоҥхоһута И.Д. Павлов – Түүлээх Уйбаан.
1.5. И.М. Харитонов – Саахырдаах.
1.6. М.З. Мартынов уонна кини “Уол Дуолан” олоҥхото.
1.7. Амбросьев Оҕо Тулаайах киирии ыстатыйа
Иккис түһүмэх. ОЛООХУНА ОЛОҤХОҺУТТАРА.
2.1. Олоохуна олоҥхоһута М.Т. Шараборин – Кумаарап.
2.2. Дорофеев туһунан.
2.3. Олоохунаҕа олохсуйбут А.Е. Соловьев.
Үһүс түһүмэх. ОЛООХУНАҔА ОЛОҤХОЛООҺУН ОЛОҤХОҺУТТАР ТУСТАРЫНАН СУРУЙУУЛАР.
3.1. Дорҕоонноох куоластаах Доҕойук уола.
3.2. Сурахха киирбит С.С. Афанасьев – Ырыа Сиэнчэ.
3.3. Бэһэлэйдээх Мэхээлэ.
3.4. С.А. Зверев – Кыыл Уола айанньыт.
СЫҺЫАРЫЫ. РНА СС ССНК Рукописнай фондатыгар уурулла сытар олоҥхоһуттар анкеталара.
Норуот талааннаахтара паспора.
Биография народных певцов и олонхосутов.
Фольклорист В.В. Илларионов дипломнай үлэтин сыһыарыытыттан.

Литература

Олоохуна олоҥхолооhун ураты түөлбэтэ

Улуу Өлүөнэ өрүс уҥа салаатын — Өлүөхүмэ өрүhү олохтоохтор былыр Олоохуна диэн ааттыыллара биллэр. Ити аат быhыыта эбэҥкилэр тылларыттан төрүттээх. ХУ11 үйэҕэ диэри манна булдунан уонна таба иитиитинэн дьарыктанар дьарыктанар эбэҥкилэр олорбуттара. Өлүөнэ хаҥас биэрэгэр , Олоохуна төрдүн чугастааҕы сирдэригэр сүөhүну иитэр саха аҕатын уустара олорбуттар.Саха топонимикатын анаан үөрэппит М.С.Иванов-Багдарыын Сүлбэ аспирант И.Иванов-Ороhуунускай суруйуутугар олоҕуран быhааарбыта баар: «До прихода русских казаков (ХУ11 век) на Олекме жили эвенки. Они называли реку Олоохуной. Улуки и олоки по эвенкийски означает «белка», 2беличье» (по якутски - «тингнех»). Долина Олекмы действительно богатой белкой» [Багдарыын Сүлбэ, 2004, с.155].
ХУ11 үйэ маҥнайгы аҥаара бүтүүтүгэр Олоохунаҕа нууччалар кэлбиттэрж. Кини арыый үөhэ өттүгэр Елүөнэ хаҥас биэрэгэр Өлүөхүмэ куоратын төрүттээбиттэрэ. Ити бириэмэттэн ылата Олооохуна нуучча тылыгар сөп түбэhиннэрэн Өлүөхүмэ диэн ааттанан барбыт. Ол эрээри кини олохтоох нэhилиэнньэ ортотугар сэбиэскэй былаас буолуор диэри син биир Олооохуна дэнэрэ. Кырдьаҕастар бэрт хойукка да дылы Олоохуна диэн этэллэрин биhиги хойукка диэри истэрбит. Олоохуналыы оhуокай диэн ааттаан сарын сарыннарыттан тайансан атахтарын иннинэн-кэннинэн тэбиэлэнэн, туох да ис хоhооно суох биир кэм үҥкүу тылын таhаарааччыны үтүктэн өрүтэ ыстаҥалаан үҥкүүлүүллэрэ, ону ардыгар хайҕатар дииллэрэ. Бука, Өлүөхүмэҕэ сылдьан, үҥкүүлээбит үҥкүүлэрин көр кэриэтэ оонньоон ылаллара. Быhыыта Олоохуна эбэҥкилэриттэн истибит буолуохтарын сөп.
Олоохуна былыр былыргыттан күн бүгүҥҥэ дылы кэрэ айылҕатынан, сылаас климатынан, булда баайынан, өҥ хочолорунан, толору туораахтаах бурдук үүнэринэн аатырбыт дойду. Дьэ ол иhин эбэҥкилэр бултаан-алтаан, сахалар хороҕор муостааҕы хорҕотоҥ, сыспай сиэллээҕи сыбыытатан, нуучча бааhынайдара толору туораахтаах бурдугу үүннэрэн, ханнык да хаҕыс дьылларга өнҥүк-тоттук олорбут Саха сирин биир кэрэ бэлиэ түөдбэтинэн биллэр. Ордук Сунтаар-Ньурба улуустар олохтоохторо сут-кураан дьылларга Олоохунаҕа киирэн бурдуктаhан тыын салҕаналлара биллэр. Ол туhунан олус элбэх сэhэн-кэпсээн баар.
Сунтаардар ХУ11-ХУ111 үйэлэргэ нуучча каhаахтара дьаhаак хомуйалларын саҕана Өлүөхүмэҕэ комиссарствотыгар киирсэллэр эбит. Онтон Бүлүү улуустар тэриллибиттэрин кэнниттэн Бүлүү уокуругар сыhыарыллыбыта. Ол да буоллар олоохуналары кытта уруу-аймах да быhыытынан уонна рынок да сокуонунан бурдугунан эргинсии баар буолан, Олоохунаҕа киирии-тахсыы, сылдьыhыы салҕанан барбыта.
Онтон Бодойбо көмүстээх бириискэлэрэ аhыллыбытын кэннэ Олоохунан айан аартыга арыллыбыта. Ол иhин сорохтор Аанньаах диир буолбуттар. Ааанньаах топонимист М.С.Иванов — Багдарыын Сүлбэ этэринэн аан диэн тылтан тахсар айан суолун саҕаланыыта. Ааанньаах суола Туруктанан, Мухтуйанан Көмүстээх Бодойбоҕо тиэрдэрэ. Сунтаар улууhун биллэр кулубата, улахан баай киhи, Г.Терешкин бэйэтин үбүнэн-харчытынан Сунтаартан Олооохунаҕа дылы сайыннары сылдьар айан суолун оҥорбута. Биир аайан суола Орто Дойдунан, Наманан баара. Үөhээ Бүлүүлэр, Бүлүүлэр Туобуйанан быhа сылдьаллара. Киин улуустар Дьокуускай — Иркутскай трагынан эмиэ Олоохунанан дьаам суолунан сылдьаллара. Онон Олоохунаҕа айан суола аhаҕас буолан, ордук Көмүстээх Тайҕаҕа айаннааччылар аара сибиэбийэлэргэ, дьаам дьиэлэригэр хононөрөөн аттарын уоскутан ааhаллара. Онно дойду-дойдуттан таоба талааннаахтар түмсэннэр, уран ууhугар олоҥхоhута кыайыылаах тахсарыгар күрэстэhии буолара. Ким кыайбыт-хоппут айан дьонун махталын, сөҕүутүн-махтайыытын ылара. Саха фольклорун үөрэтиигэ биллэр үлэлэрдээх Г.М.Васильев «Живой родник» диэн үлэтигэр Х1Х үйэ бүтүүтүгэр көмүс бириискэлэрэ аhыллан, атыы-эргиэн дэлэйэн, сырыы-айан элбээн, талаан олоҥхоhуттар киэҥ сирдэринэн сылдьан, онно олоҥхолоон, ыллаан-туойан, талааннарын сайыннарбыттарын, олоҥхо норуот тылынан айымньытын быhыытынан кэрэхсэбили ылбытын ыйар. «Развитие торговых отношений, разрушая былую патриахальную замкнутость улусной жизни, усилило подвижность населения и расширило территориальные связи. В города м на ярмарки, перевалочные пункты больших торговых путей путейц и на золотые прииски отовсюду стекается трудовой люд, оторвавшийся от сельского хозяйства в поискахзаработка, а также различного рода искатели удач и приключений. Среди них было немало народных талантов — олонхосутов и сказителей. Певцов из самых разных округов и улусов. И места большого стечения народа — разные зимовья и землянки, бараки и ночлежки, места картежных баталий и пирушек — часто превращаются в арены постоянных встреч и созтязаний между сказителями, выступавшими, в силу развитых родоплеменных традиций, горячими поборниками чести родных округов, улусов и просто сородичей»,- диэн суруйбут. - онтон салгыы күрэстиhиилээх олоҥхолооhун олоҥхоhуту өссө ордук өрө тутарын, аатырдарын бэлиэтээбитэ.-Сказителю нужен как можно больший круг слушателей, готовых горячо и активно реагировать на его исполнение. Выступленмя перед широкой публикой, тем более состязательный характер их, разумеется, гораздо сильнее стимулируют творческий подьем и изощрение в искусства сказителей, чем обыденное прослушивание в тесном семейном кругу» [Васильев, 1973, с.11]. Георгий Митрофанович олоҥхоhуттар Көмүстээх Тайҕаҕа киирэн, ӄүнүсӄу күүс үлэ кэнниттэн, киэhээҥи сынньалаҥнарыгар бэйэлэрин түөлбэлэригэр биллибит¬көстүбүт талба талааннаахтар көрсүhэн ардыгар да күрэстэhэн олоҥхолоон, ыллаан-туойан көрдөрүн көрдөрон ааhалларын бэлиэтээн ааспыта кэрэхсэбиллээх. Кырдьыга да оннуга буолуо. Олоҥхоhуттар тустарынан суруйуулартан, ахтыылартан, бэйэлэрэ да анкеталарыгар ахтан ааспыттарыттан дьэҥкэтик көстөр.
РНА СО Саха сиринээҕи Научнай киин Рукописнай фонд архыыбыгар, сүнньүнэн, Аҕа дойду Улуу сэриитин иннигэр толоруллубут олоҥхоhуттар анкеталара кичэллээхтик уурулла сыталлар. Онно ӄөрдөхпутунэ, Көмүстээх Тайҕаҕа -Бодойбоҕо, Өлүөхүмэҕэ биллиилээх олоҥхоhуттар киин улуустартан П.А.Охлопков, Д.М.Говоров, Т.В.Захаров-Чээбий курдук киэҥнмк биллибит олоҥхоhуттар араас кэмҥэ сылдьан олоҥхолоон ааспыттар.
П.А.Охлопков-Наара Суох «Олоҥхоhут анкетататыгар» «Хайа-хайа дойдуларга тугу гына төhө өр сылдьыбыта» диэн 6 графаҕа «Бодойбоҕо — 1 сыл, Булуҥҥа — 7 сыл, Бүлүү өрүhүгэр 9 сыл лээми тарпыт» диэн суруттарбыт. Ол аата сүүрбэттэн тахса сыл уччуйан сылдьыбыт. Ол сылдьан айар талаанын сайыннардаҕа, дьээбэтинэн-хооботунан Наара Суох диэн дьарылык ааттаннаҕа. Дьокуускай куоракка сылдьан, биир дойдулааҕа биллэр общественнай деятель көҕүлээhининэн «Бэрт киhи Бэриэт Бэргэн» олоҥхотун аан маҥнай спектакль быhыытынан туруорууга кыттыбыта.
Д.М.Говоров-Олоҥхоhут Миитэрэй анкетатыгар Бодойбоҕо, Бүлүүгэ, Булуҥҥа бурлаагынан сылдьыбытын бэлиэтээн кэпсээбит. Дойдутугар Өлтөххө сааhыран баран төҥүбүт. Саха суруйааччыларын маҥнайгы конференцияларыгар ыҥырыллан кыттыыны ыла сырыттаҕына, тоҕо ускул-тэскил сылдьыбытын корреспондент ыйыппытыгар «тыыннаах буолар иhин охсуспутум» диэн бэргэнник эппиэттээбитэ. Кырдьык, олоҥхоhуттар аhыыр-таҥнар баҕаттан, дьол-соргу көрдөhөн киэҥ сирдэринэн ыырданаллара. Ол да сылдьан баардаах баара батарбакка олоҥхо дьоро киэhэлэрин тэрийэллэрэ.
Амма аатырбыт олоҥхоhута Т.В.Захаров — Чээбий инитинээн дойдутун олохтоох баайдарыгар Федор новиковк, Алексей Пестерев, Галибаров, Трофим Павллов диэн баай ыаллар хаhан да бүтэн тбиэрбэт үлэлэригэр, сорудахтарыгар эмньик эдэр саастарын атаарбыттар. Төhө да икки хараҥаны ыпсаран үлэлээтэллэр, кинилэр син эмиэ дьоннорун курдук быстар дьадаҥы буолар дьылҕалаахтараа. Дьэ ол иhин аатыран-суолуран эрэр көмүстээх Тайҕаҕа быраатынаан, кыра кыыhынаан Трофим Павлов диэн баай атыыhыт киhиэхэ хамнаска кэпсэтэн , үс сыл үлэлээбиттэр.
Дьэ, манна Чээбий «Эмис Түмэппийэ дуо?» дэтиэр диэри олоҥхоhут быhыытынан талба талаана кылбас гына түспүтэ. Тайҕаҕа оччолорго улуус улуустан дьон гиэнэ чулуулара, уhуктаахтара, бэртэрэ мустан ааhар түөлбэлэрэ буолбута. Ол да иhин күнүскү күүрээннэх үлэ кэнниттэн кыhыҥҥы уhун түүннэргэ олоҥхо омуннаах дохсун тойуга, кэпсиир кэпсээнэ дойдуларын ахта сылдьар үлэhит-хамначчыт дьонтойон дьолуо сүрэхтэрин долгутара, хайҕахтппх хара быардарын хамсатара. Биhиги бимлэрбитинэн, бу кэмнэ көмүстээх Тайҕаҕа аакка-суолга киирбит П.А.Охлопков-Наара Суох, Д.М.Говороа — Олоҥхоhут Миитэрэй (бороҕоннор), С.В.Герасимов (Хаҥалас), Ф.Н.Тимофеев — Биэчэрэ (Үөhээ Бүлүү), И.Д.Павлов-Түүлээх Уйбаан (Сунтаар) уо.д.а. ыллаан-туойан олоҥхолоон ааспыттара. Биллэн турар, маннык түмсүүлэр күрэстэhиитэ, күөн көрсүүтэ суох буолбаттара.
Өлүөхүмэ аатырбыт баайа, 1 гильдиялаах атыыhыта Степан Идельгин Сунтаартан төрүттээх буолан, ырыаны-тойугу, олоҥхону олус сэҥээрэрэ биллэр. Ол да иhин Олоохуна олоҥхоhутун Ырыа Бабанчаны хамнаска кэпсэтэн бэйэтин кытта олордоро уонна айаҥҥа-сырыыга сылдьан атын дойду ааттаахтарын кытта куоталаhыннара биллэр.
Проф. Н.Е.Петров Бэhэлэйдээх Мэхээлэ туhунан суруйуутугар кини Олоохунаҕа олоҥхолоон, ыллаан-туойан ааспытын туhунан суруйбутун холобурдаан ааhар сөп: «Идельгин атыыhыт бэйэтэ Сунтаартан төрүттээх, өссө Бэhэлэйдээҕи кытта үйэ-хайа уруулуу буолан, олус ирэ-хоро кэпсэппиттэр, сири-дойдуну сиксигинэн кэпсэппиттэр. Сарсыҥҥытыттан саҕалаан, Өлүөхүмэ өҥнөөхтөррүн мунньан, дьону-сэргэни тоҕуорутан,олохтоох олоҥхоhуттары, атын сиртэн сылдьар тойуксуттары куоталаhыннаран ырыа-тойук, олоҥхо ыhыаҕын ыйы мэлдьи ыспыттар. Манна Бэhэлэйдээх Мэхээлэ бэкэ дьэлтэрийэн,табыллан ылаабыт-туойбут, Өлүөхүмэ саамайаатырар Быча Уола диэн олоҥхоhутун, тойуксутун кыайбыт. Идельгин атыыhыт баай-байым муҥутаан, үбүнэн-харчынан манньалаабытын таhынан, бурдуктаах маҥхааhайын аhан биэрэн баран,Бэhэлэйдээххэ: «Атын тардарынан сэлиэhинэйдэ тиэнэн бар»,- диэбит» [Петров, 1998, с.]
Сэргэй Зверев Өлүөхүмэ куоратыгар атыыhыт Худаевка Өлүөхүмэ куоратыгар аатырар Ырыа Бабанчаны кытта көрсүбүтүн туhунан кырдьаҕас учуутал М.С.Григорьев ахтыыта баар. Ырыа Бабанча саҥа биллэн аатыран эрэр Сэргэй Звереви ыҥыттаран көрсүбүт, ырыатын-тойугун истэн баран «Эрэйдэниэх оҕо эбиккин» диэн биhирээбитин биллэрбит. [Григорьев,2000, с.32-33]
Бүлүү улуустара, ордук Сунтаардар. Олоохуналары кытта бэрт былыргыттан ыкса сибээстээхтэрэ, бииргэ алтыспыттара биллэр. Г.В.Ксенофонтов суруйарынан, сахалар маҥнай Олоохунаҕа олохсуйбуттар, онтон Бүлүү өрүс хочолорун баhылаабыттар диэн быhаарар. Онон Олоохуна, эбэтэр билигин ааттарынан Өлүөхүмэ сирэ, Саха сирин айанын аартыга буолара биллэр. Г.В.Ксенофонтов «Урааҥхай сахалар» диэн дьоhуннаах үлэтигэр сахалар көh өн кэлиилэригэр айан аартыга буолбутун, онтон дьаhаак хомуйар кэмҥэ Сунтаар Өлүөхүмэ комиссипиатыгар киирэ сылдьыбыттарын историческай докумуоннартан билэбит. Онтон кэлин Көмүстээх Тайҕа аhыллыбытын кэннэ бириискэлэргэ айанныылларыгар Олооохунанан, Туруктанан, Нүүйэнэн айанныыллара. Сэбиэскэй былаас буолбутун кэннэ колхуостар тэриллиэхтэригэр дылы Өлүөхүмэҕэ сырыы-айан тохтооботоҕо биллэр. Профессор Н.Е.Петров С.А.Зверев туhунан ахтыытыгар:»Оччотооҕу тыа ыаллара эттэрин-арыыларын өрүскэ, ол аата Лена сүнньүн куораттарыгар, бөhүөлэктэригэр уонна Бодойбоҕо көмүс промышленноhыгар киллэрэн атыылаан, бурдукка-табаарга, чэйгэ-табаахха эргитиhэн олорор идэлээх этилэр. Ол сиэринэн, мин кыра эрдэхпинэ, мин аҕабыныы Сэргэй сыл аайы бииргэ айанныыр быhыылаахтара»- диэн ахтар [Петров,200, с.49].
С.А.Зверев — Кыыл Уола төрут уус тойуксут, үҥкүүhүт, олоҥхоhут, норуот талба талааннааҕа. Аҕата ааттыын Афанасий Антонов - Кыыл Охонооhой эдэр сааhыттан Тайҕанан, Олоохунанан дугуйдаммыт, ыллаан-туойан, олоҥхолоон бириискэ да дьонун, өлүөхүмэлэри да улаханнык саатаппыт киhи эбит. Норуот ырыаhыта М.П.Егоров - Зверевтэп чугас аймахтара уонна ыкса ыаллара : «Охонооhой орто үчүгэй олоҥхоhут киhи этэ. Атын тойугу, үҥкүүнүдьарык гымматах киhи. Кыра кылыгырас ыраас куоластаах этэ»,- диэн ахтар [Егоров,2000, с.16]. Кыыл Охонооhой кыра уола Григорий Зверев эмиэ үчүгэй үҥкүүhүт, олоҥхоhут эбит. Эмиэ Матвей Егоров: «Григорий бастакы кынна К.М.Бытыканов — Сиэдэрэй диэн биллиилээх олоҥхоhут, үҥкүүhүт киhи баара.Киниттэжн уhуллан Григорий олоҥхолуура»,- диэн ахтыыны суруйан хаалларбыт. [Егоров, 200, с.16]. Онон Сергей Зверев оҕо эрдэҕиттэн ырыаҕа-тойукка, олоҥхоҕо куоруллубута уонна борбуйун кыанаат, Ньурбанан, кэлин Көмүстээх Тайҕанан, Олоохунанан атын дойду ааттаахтарын кытта уран тыл ууhугар куоталаспыта. Сергей Зверев, бука, биир сиргэ ханна да тэлэhийбэккэ олорбута буоллар, айылҕаттан бэриллибит ураты талаана сайдыбакка, биллибэккэ-көстүбэккэ хаалыан сөп этэ. Эдэр тойуксут ыыра бэрт киэҥ: Дьэhиэй, Амыр сахаларыгар тиийтэлиир, Аанньааҕынан, Маачанан комүстээх Бодойбону булар, Өлөөҥҥө, Эдьигээҥҥэ тиксэр. Дьэ бу курдук т киэҥ сирдэринэн сылдьан, бэйэтэ этэринэн «тойуктааҕы кытта туойсан, сэhэннээҕи кытта сэhэннэhэн» оҕо эрдэҕинэ ылбыт билиитин-көрүүтүн кэҥэппитэ, аатырбыт-сураҕырбыт тойуксуттары, үҥкүүhүттэри кытта ӄөрсүтэлээбитэ, кинилэр-көрдөрүн нардатын, уус-уран бараммат-хороммот хоhооннорун иҥэриммитэ, бэл сорохторун кытта күрэс былдьаспыта, күөн көрсүбүтэ. «С.А.Зверев улуустарынан уонна бириискэлэринэн тэлэhийиитэ, үгүс дьикти дьону, ол иhигэр аатырбыт-сураҕырбыт олоҥхоhуттары уонна дорҕоон тойуксуттары кытта билсиhиитэ, сорохторун кытта күрэс былдьаhыыта — барыта киниэхэ бэртээхэй оскуоланан буолбуттара»,- диэн литературовед Г.К.Боескоров саамай сөпкө бэлиэтээбитэ. Кырдьыга да оннук. Кыыл Уола тойуксут туйгунун, үҥкүүhүт үтүөтүн быhыытынан тыыллан-хабыллан туруутугар, дьон олоҕун-дьаhаҕын, сиэрин-туомун, үгэстэрин дириҥник билэригэр, үчүгэйдик өйдүүрүгэр сири-дойдуну кэрийиитэ бары өттүнэн туhалаах, ӄөмөлөөх буолбута диэн этэр сөптөөх.
Петр Давыдов — Добуккуо (Бл, Кыргыдай) ахтарынан, букатын оҕо Зверев оччолорго киэҥник сураҕырбыт Бүлүү олоҥхоhута С.Н.Каратаев — Дыгыйары кытта бииргэ олоҥхолообут, ыллаабыт-туойбут уонна Дыгыйар эдэр киhи хоhоонноон этэрин. Кэрэ куолаhын улаханнык хайҕаабыт, сөхпүт-махтайбыт. Манна даҕатан эттэххэ. Сергей Афанасьевич аҕа көлүөнэ тойуксуттарга ытыктабыллаахтык сыhыаннаhара, хаhан да бэйэтин кинилэртэн ордукпун диэн кэпсээбитэ, бэйэтин үрдүктүк туттубута суох[Илларионов,2000, с.5-6]
С.Зверев бэйэтэ да ахтарынан уонна кырдьаҕас учуутал М.С.Григорьев кэпсииринэн Өлүөхүмэ салаата Чаараҕа кэлин эмчит быhыытынан аатырбыт Н.Васильев-Ньыыкаанныын сылдьан , олохтоох тоҥус улахан ойууна ыалдьыбытыгар кыыран, кинилэр ойуун быhыытынан аатырыахтарын быатыгар харахтан сыыhы ылбыт курдук үтүөрэн хаалбыт. Тоҥус ойууна улаханнык махтаммыт диэн буолар. Ойуун буолбатах эбит диэбиттэригэр аптаах да тылынан эмтиир кыахтаах эбит диэбит уонна тута биир суу түүлээҕи биэрбит унна кэлин да охсуллан аастаҕына, биэрбитин курдук биэрэр эбит [Григорьев, 2000, с.31]. Ол кыыралларыгар баттахтарыгар буорах куттан баран, көмүлүөк оhох иннигэр илгиhиннэхтэринэ, уот сардыргыыр эбит. Ол иhин уоттаах ойуун диэн сүрэхтээбиттэр. Онтон оhуокайдаан ойдохторуна, дьон-сэргэ үөрэ-көто киирэн түөлбэ күөл саҕа түhулгэни төрүттүүрэ, туойан куйуhуттаҕына, тэҥнээҕэ суох буолара. Онон бэркэ аҥардастыы аатыра сылдьыбытын туhунан ахтааччылар элбэхтэр.
К.Д.Утуин, Д.С.Зверев суруйалларынан, Кыыл Уола Витим өрүс бириискэтигэр үлэhиттэр кулууптарыгар сылдьан, кулууп сэбиэдиссэйэ Радченко диэн киhилиин билсибит. Ырыа ыhыктаах Украина уола бэйэтин курдук эргиччи талааннаах саха киhитин ыллатар, туойтарар идэлэммит. Үлэhиттэр кулууптарыгарСэргэй Зверев аан бастаан ойуун кыырыытын сценаттан сценаттан көрдөрбүт. «Сэргэй Зверев киэҥ сирдэри тэлэhийэ сүүрбүт сыллара бэйэтин олоҕор, айар үлэтигэр бары өттүнэн үтүөнэн, үчүгэйинэн сабыдыаллаабыта» диэн түмук оҥорбуттара [Уткин, Зверев,1999,с.]
Сунтаардар өлүөхүмэлэри кытта ыаллыы олорор буолан, мэлдьи сибээстэhэ, хардарыта сылдьыhа олорбуттара биллэр. Ордук Бодойбо бириискэлэрэ аhыллан, атыы-эргиэн, кэлии-барыы элбээбитэ. Сунтаар баайдара самсоновтар, поповтар, тимофеевтар, александровтар сүөhүлэрин үүрэн киллэрэн, Өлүөхүмэ дьаарбаҥкатыгар туттараллар эбит. Проф.П.Л.Казарян архыып докумуоннарыгар олоҕуран Сунтаартан үс хайысханан Өлүөнэ өрүскэ түhэр айан суола баарын ыйар уонна эргиэн сайдыытыгар улахан оруоллааҕын бэлиэтиир:» Сунтаро-Олекминский путь одновременно являлся одним из скотоперегонных трактов бассейна р. Вилюй на золотые промыслы, на ярмарку г. Олекминска и острова Кыллах. Так, например, из Олекминского округа в 1898 г. Олекминскую и Витимскую частные системы золотых промысчлов было реализовано сельскохозяйственных продлуктов (мяса, масла, обса, сена и т. д.) и скота на 788754к руб. Значительная часть скота была пригнана по летнему Сунтаро-Олекминскому скотоперегонному пути, а другие продукты вывезены санным путем» [Казарян,2012, с.104-106] . Дьэ бу айан суолунан
Сунтаартан, уопсайынан да Бүлүү эҥээртэн талба талааннаах олоҥхоhуттар дьол-соргу көрдөhө даҕаны, көрдорүн-нардарын көрдөрө айан суолун тутуспуттара үгүс этэ. Сунтаар-Хочо улуустарыттан Көмүстээх Тайҕаҕа, Олоохунаҕа киирэн үлэлээбит олоҥхоhуттар үөhэ ахтыллыбыт Бэйэлэйдээх Мэхээлэттэн ураты И.Д.Павлов — Түүлээх Уйбаан, М.З.Мартынов, аатырбыт үҥкүүhүттэр В.Г.Иванов — Мохордооноп, Д.И.Иванов — Миитэрэй Кырыылаахап, С.С.Афанасьев — Ырыа Сиэнчэ, А.П.Амвросьев — Омуруоска Олоҥхоhут уо.д.а. тустарынан быстах бэлиэтээhиннэр кинилэр анкеталарыгар уонна тэттик ахтыыларга ахтыллан ааhаллар.
Сунтаар биир талааннаах олоҥхоhута И.Д.Павлов-Түүлээх Уйбаан «Адаам Саар бухатыыр» олоҥхотун Тыл , литература, история институтун штаты таhынан корреспондена Т.Т.Данилов Аҕа дойду Улуу сэриитин иннигэр суруйбута. Онно текст кэннигэр Түүлээх Уйбаан «Тайҕаҕа сылдьан Сэргэй диэн диэн ааттаах олоҥхоhут киhиттэн» истэн олоҥхолуур буолбутун ыйбыт. «Түүлээх Уйбаан Тайҕаҕа сылдьан талаанын уhугуннарбыта, репертуарын кэҥэппитэ, олоҥхолуур идэтин сайыннарбыта,дойдутугар тахсан олоҥхо дьоро киэhэлэрин хара кырдьыар диэри төрүттээбитэ» [Илларионов,2018, с.14]. Ол биир туоhутунан олоҥхоhут биир дойдулааҕа В.А.Ордахов оҕо сылдьан, 1946 с. ССРС Верховнай Советын быыбарыгар Толстойга кулууп дьиэҕэ төhө да сааhырдар И.Д.Павлов-Түүлээх Уйбааны, А.Р.Ераскумовы — Бллүр Өлөксөйү, Г.К.Яллановы үhүөннэрин түүнү быhа сарсыарда быыбар буолуор диэри олоҥхолоппуттарын туhунан суруйар [Ордахов,2018, с.243]
Сунтаар кырдьаҕас олонхоhута М.З.Мартынов «Оҕо Дуолан» олоҥхотун магнитофоҥҥа 1969 с. толоу устан турабын. Кини олоҥхотун маҕнитофоҥҥа суруттаран баран, олоҕун сэhэнин толору кэпсээбитэ. Аҕата эрдэ өлөн, ийэтинээн иккиэйэҕин эрэйи эҥээрдэринэн тэлбиттэр. Эдэр уолан сааhыгар дьол көрдөhө, таhаҕасчыттары кытта Олоохунаҕа киирбит. Онтон салгыы көмүстээх Тайҕаҕа киирэн мас кэрдиитигэр сылдьыбыт. Дьэ манна атын дойдуу ааттаах олоҥхоyуттарын толорууларын дуоhуйа истибит. 1912 сыллааҕы рабочайдары ытыалааhыны уу хараҕынан көрбүт. Онтон уйуhуйан дойдутугар төннүбүт. Кини киэҥ сирдэринэн тэлэhийэн сылдьан, өйө-санаата уhуктубут. Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар баайдары утары дьорҕоотук киирсэр киhи буолбутун туhунан олоҕун кэпсээнигэр тыктаран сэhэргээн турар [Илларионов, 2010, С.10].
Сунтаар биир аатырбыт олоҥхоhута С.С.Афанасьев-Ырыа Сиэнчэ баайдары күлүү-элэк гынан олоҥхолуурунан аатырбыта. Өлүөхүмэҕэ хамнаска киирэ сылдьан, бэйэлэрин аатырбыт 11 гильдиялаах атыыhыттарын С.Идельгини бэйэтин саралаан олохотугар ыллаабытын-туойбутун, күлүүгэ-элэккэ ыыппытын кэлин өйдөөн, кыс хаар ортото үүрэн ыыппытын туhунан фольклорист-хомуйааччы Г.Е.Федоров суруйан турар [Федоров, 1966]. Кэлин Ырыа Сиэнчэ Тайҕаттан тахсан баран, дойдутун кыанар баай дьоннорун олоҥхонон күлүү-элэк гынан олоҥхолуурунан улаханнык аатыра сылдьыбытын фольклорист А.А.Саввин, нуучча суруйааччыта Б.В.Лунин суруйуулара уонна дойдутун кыраайы үөрэтээччилэрэ Г.Е.Федоров, Т.С.Кириллин хомуйбут матырыйааллара кэрэhэлииллэр [Одун Чуураа бухатыыр, 2014].
Биир түөлбэ дьоно М.З.Мартынов даҕаны, С.С.Афанасьев-Ырыа Сиэнчэ даҕаны Өлүөхүмэҕэ, көмүстээх Бодойбо бириискэлэригэр үлэҕэ-хамнаска сылдьыбыт буолан, өйдөрө-санаалара уhуктан, олоҥхо баай-талым тылын туhанан былаас уларыйыытын кэмигэр айахтааҕы атыппат араатар буолбуттара биллэр. Оччолого Сунтаар улууhун киинэ Кутанаҕа эрдэҕинэ, олохтоох баайдары утары улахан мунньахтар буолалларыгар көхтөөхтүк кыттыбыттар, санааларын сайа эппиттэр. Онтон тирэхтэнэн Ырыа Сиэнчэ ревком чилиэнинэн, нэhилиэк сэбиэтин председателинэн талыллан үлэлии сылдьыбыта.
Атын да түөлбэлэргэ Тайҕаҕа сылдьан, күннээн-күөнэхтээн олоҥхолообут олоҥхоhуттар дойдуларыгар тийэн былаас уларыйар кэмигэр саҥа былаас ыытар политикатыгар ӄөхтөөхтүк кытта сылдьыбыттара биллэр. Олортон Амма аатырбыт олоҥхоhута Т.В.Захаров-Чээбий нэhилиэгэр ревком чилиэнинэн үлэлии сылдьан, бандьыыттарга тутулла баран, олоҥхолуур талаанынан тыыннаах хаалбыта биллэр. Кинини кытта бииргэ тутуллубуттар бары ытыллыбыттара. Онтон гражданскай сэрии кэнниттэн дойдутугар маҥнайгы оскуоланы астарбыт, маҥнайгы ТОЗ-тары, колхозтары тэрийсибит эбит. Ол курдук ӄөхтөөхтүк үлэлии сылдьан орто туруу бараан дойдутуттан букатыннаахтык барбыт. [Уварова,2014].
Ньурба биллиилээх олҥхоhута И.М.Харитонов — Саакырдаах Тайҕаттан төннөн тахсан баран, сэбиэскэй былаас маҥнайгы сылларыгар сир түҥэтигэр, маҥнайгы ТОЗ-тары тэрийиигэ, онтон «Таала» колхуоска уонча сыл бэрэссэдээтэлинэн дьонун-сэргэтин түмэн , таhаарыылаахтык үлэлээбитэ. Хара кырдьыар диэри Саакырдаах колхуос араас үлэлэригэр кыттыспыта. Ол быыhыгар култуурунай тэрээhиннэргэ, колхуос, нэhилиэк ыhыахтарыгар түhүлгэлээн этэрэ, туойара, олоҥхолоон да ылара [Илларионов, 2016, С.162].
Сунтаартан сэбиэскэй былаас сылларыгар тус бэйэтэ ахтарынан Олоохунанан Алдаҥҥа тиийэн көмүс хостооhунугар үлэлэспит олоҥхоhут А.П.Амвросьев — Олоҥхоhут Омуруоска баарын бэлиэтээн аhарар сөп.Бэйэтин автобиографиятыгар маннык суруйбута баар: «Олоҕум тухары Саха сирин устун элбэхтик айаннаан. 20 оройуоҥҥа сылдьыбытым. Ол сылдьан норуот олохтоох фольклорун итиэннэ норуот олоҥхолорун ымпыктаан-чымпыктаан истэрим уонна ырытарым, үөрэтэрим. Мин Мэкчиргэ Уола Бэhэлэйдээх Мэхээлэни, Быча Уола Модьоҕону, Өлүөхүмэ оройуонунааҕы Кыыллаах нэhилиэгин ырыаhытын Торговкины-Ырыа Бабаанчаны, Ырыалаах Ылдьааскыны, Петр Афанаьевы-Баhынтыгы, Дыгыйар Уола Сэмэни уонна Ырыа Чуочаан Сэргэйи кытта билсиспитим» - диэн ахтыбыта [Илларионов, 2006, С.116]. Мантан да көстөрүнэн, А.П.Амвросьев олоҥхоhут буоларыгар дойдутун олоҥхоhуттара эрэ буолбакка, атын сир ааттаахтара эмиэ улахан сабыдыаллаахтара. Көрсөн ааспыт да олоҥхоhуттара Мэкчиргэ Уола Бэhэлэйдээх Мэхээлэ, Ырыа Бабанча, Дыгыйар Сэмэн албан-дьаhах ааттара оччолорго киэҥник биллэллэрэ. Кинилэр эдэр олоҥхоhукка тыл-өс да өттүнэн, сүбэ-ама да быhыытынан уран тылга уhуйбуттара саарбаҕа суох.
Бу өттүнэн Омуруоска олоҥхоhут үөлээннээҕэ С.А.Зверевтиин аҕыйах сылынан балыс да буоллар майгыннаhар курдуктар. Иккиэн сүүрбэhис үйэ төрөппүт оҕолоро, туhааннаах туоhулара буолаллар. Киhи быhыытынан ситэр кэмнэригэр улахан уларыйыылар, сиэмэх сэриилэр буолар кэмнэригэр түбэспиттэрэ. Эрэйи-кыhалҕаны, түhүүнү-тахсыыны, быстыыны-ойдууну этирик түөстэринэн тыырбыттара. Кинилэр эдэр-эмэн саастарыгар дьол-соргу көрдөhө комүстээх Бодойдонон, Алданынан дугуйдаммыттара, Бүлүү сүнньүнэн, быйаҥнаах Өлүөхүмэнэн киэҥ сирдэринэн тайаан сылдьыбыттара. Ханна да сылдьыбыттарын иhин ыллам ырыаларын, дорҕоон тойуктарын, омуннаах олоҥхолорун иннилэригэр күөн туттван, ӄөрү-нары көҕүлээбиттэрэ, атын дойду ааттаахтарын кытта аргыстаспыттара, алтыспыттара. Иккиэн сытыы хотуу буолан, Кыыл Уола үөhэ ахтан аhарбыппыт курдук Бодойбоҕо рабочайдар кулууптарыгар сыhыарыллан үлэлии сылдьыбыта, Омуруоска олоҥхоhут Алдан бириискэлэрин сахаларыгар сырдатар үлэҕэ тардыллыбыта, кинилэргэ олоҥхолоон да ылара [Илларионов,2017, С. 8].
Ньурба ааттаах олоҥхоhута И.М.Харитонов-Саакырдаах С.А.Зверев-Кыыл Уолун кытта бииргэ алтыhан сылдьыбыттарын туhунан хайалара да истиҥник ахтан ааhалларын билэбит.
Сэбиэскэй-партийнай үлэ бэтэрээнэ И.Н.Иванов суруйарынан, Дьуона Харитонов олоҕор тосту уларыйыылаах сылынан 1922 с. буолбут эбит. Ити сыл комүстээх Бодойбоҕо күүстээх-уохтаах. Кыанар дьон чулуутун, нэhилиэк аайыттан 4-5 киhини үлэҕэ ыҥырбыттар. Хатыыттан И.М.Харитонов, А.А.Кулусунов, В.Ф.Пахомов, Бордоҥтон И.А.Ефремов Боссуой Уйбаан барбыттар. Доҕотторо, болдьохтоох икки сылларын толорон бараннар, дойдуларыгар төннон кэлбиттэр. Онтон Саакырдаах Дьуона Бүлүү түбэтин ааттаахтарын С.А.Звереви, билигин аатырбыт отоhут Н.А.Васильевы, оччолорго Поскачины, С.Чочановы, кытта булсуhан, доҕордоhон Бодойбонон, Витим Өрүс баhынан, Киренскэйинэн, Өлүөхүмэнэн, Чаара өрүhүнэн, Баатамынан этэр тыл илбистээхтэрэ тӨттөрү-таары кэлэ-бара сылдьыбыттар., ырыа бөҔөнү ыллаабыттар, тойук бөҕөнү туойбуттар, олоҥхолоон да ылбыттар [Иванов, 2004, - С.83-89]. Ол туhунан кэлин И.М.Харитонов «Күн Эрилик» олоҥхотун суруйтарарыгар ахтан аhарбыттаах: «Кыыл Уолунаан эдэр сааспар ыллаан-туойан сылдьыбыппыт. Мин оччотооҕуга элбэхтик ыллаабыт-туойбут киhинэн ааҕылларым, оттон Зверев, миигин кытта табаарыстаhан сылдьарын саҔана, саҥа ыллаан-туойан, дьону-сэргэни кэрэхсэтэр буолан эрэр этэ. Онон идэлээхтэр үгэстэрин быhыытынан, тойук матыыбыгар, үҥкүү, олоҥхо тылларын уустуктааhыҥҥа сүбэни биэрэрим»,- диэн ахтарын В.Г.Платонов уонна Н.Н.Жондоров суруйан ылбыттар [Платонов, Жондоров. 1947, Л.6].
Филологическай наука кандидата А.А.Дмитриева Саакырдаах уонна Кыыл Уола бииргэ алтыhан сылдьыбыттарын туhунане бэлиэтээн суруйбута баар: «Кыыл Уолунаан — Сэргэй Зверевтиин үчүгэйдик билсэллэр үhү. Холобур, Дьуона Сибиэрэп ыллыыр «Сарсын, сарсын сарсыарда» ырыатын миигиттэн үөрэммитэ диирэ үhү. Отто Дьуона бу ырыаны Дьэhиэй күөлгэ олохтоох эмээхсинтэн үөрэммитим диирэ үhү» [Дмитриева, 2014, с.120]
«С.Зверев Саакырдааҕы үтүктээччинэн сылдьыбытын туhунан кэпсээн баара. Өссө «Киэҥ түhүлгэни төрүттүүргэ Саакырдаахтан үөрэнэн турабын»- диэн эппитин дьон кэпсэтэригэр истэр этим. С.Звереви, бэйэтиттэн уонча сыл балыс киhини: «Олус чөллөркөй куоластаах, дириҥ ис хоhоонноох, сылайбакка-кэрээбэккэ этэринэн, улуу этээччи тахсыаҕа»,- диэн билгэлээн эппитин туhунан уос номоҕо эмиэ баар»,- диэн И.Н.Иванов суруйар [Иванов, 2004, С. 83-89]. Кырдьык, кини эппитин курдук С.А.Зверев — Кыыл Уола кылыhаҕын кылаанынан, туойар тойугунан, ыллам ырыатынан, хоhуйар хоhоонунан, этэллэригэр дылы, сахаҕа биирдэ көстөрн ааhар талба талаан.
С.А.Зверев туhунан ахтыыларга, норуот аатырбыт Саахардаах Дьуонаны уран тыл ууhугар уhуйбут учууталынан, саха омук биир талба талааннааҕын курдук ахтан аhарарын бэлиэтээбиттэрэ элбэх [Зверев,, 1995;Айыылартан айдарыылаах,2000;].
Ол эрээри историческай наука кандидата А.К.Пахомов суруйарынан, С.А.Зверев Саакырдаах Дьунаны сэттээх тойуктаахтарга киллэрэрэ. Саакырдаах кыыс-дьахтар төрүүр тойугун туойарыгар кыыhы иэтэн-куотан, ынчыктатан-айыкалатан, ытатан-соҥотон туойара. Ону истэн олорооччулар харахтарыттан уу тахсыар диэри уйулҕалара хамсыыра. Маны С.А.Зверев сөбүлээбэт эбит: «Тоҕо маннык ийэ айылҕа оҥорон биэрбитин төттөрү туойуллуохтааҕый?»- диирэ [Пахомов , 1999, С. 108].
Кырдьык, үгус ырыаhыттар-тойуксуттар үөhээ, аллараа дойдулары олус ситэрэн-хоторон туойары, ыллыыры сэттээх-сэҥкиллээх диэн улаханнык аньыыргыыллара. И.М.Харитонов-Саакырдаах тус олоҕор табыллыбатаҕын, оҕолоругар өлүүлээҕин сэттээх тойуктааҕынан быhаараллара.
Саакырдаах Дьуонаны кытта алтыhан ааспыттар бары да кини олоҥхолуур маастарыстыбатын, куолаhа кэрэтин, кылыhаҕа ырааhын бэлиэтииллэр.
Фольклорист В.П.Еремеев Саакырдаах Дьуона магнитофоҥҥа суруллубут тойуктарын, үҥкүүлэрин тылларынттсурукка-бичиккэ түhэрэн баран баран: «Ырыаhыт туhунан бэрт үгүс номох , кэпсээн хаалбыт. Олор бары ырыаhыт улахан талаанын уонна дьону-сэргэни көрүлэтэр-нарылатар улахан маастарыстыбатын этэллэр»,-диэн саамай спк бэлиэтээбитэ [Еремеев, 1982,].
Олоҥхоhут Н.Г.Тагров : «Бииргэ олоҥхолообут дьонум — Кутуруукап уола Кынаачай, Кукаагага Ньоймотуукап Ньукулай, Хатыыга Саакырдаах Дьуона. Дьэ ити дьон бары хардарыта сылдьан олоҥхолоон, тойук туойан ааhарбыт. Саакырдааҕы кытта кутурук көтөхсүhэрим, биир куоластаах буоламмын. Дьэ оччоҕо түhүлгэ кэҥиир да этэ, оччолорго куолас да бэрт буоллаҕа дии», - диэн фольклорист П.Е.Ефремовка кэпсээбит [ф.%, оп. :, л.347. -л.4.]
Cаакырдаах Дьуонаны кытта Олоохунан уонна атын сирдэринэн эҥэрдэhэн сылдьыбыт олоҥхоhутунан Хорула ааттааҕа Сергей Тимофеевич Чочанов буолар. Кини аҕата Куоначчаан Ньучук Түмэппийэ, кулаактаммытын кэннэ аhыыр-таҥнар баҕатынар эдэр сааhыттан, бэйэтэ этэринэн «дьэлликтээн» Бодойбонон, көмүстээх Алданынан, инньэ хотугу муораны кытта, Енисей өрүскэ — Турухааҥҥа тиийэ сылдьыбыт. Ити айан усталаах-туоратыгар чугас лоҕорунан, дууhатын манньытар маанылаах аргыhынан кини ыллам и ырыата, дорҕоонноох тойуга буолар эбит. Кини эдэр сааhын аргыhа , доҕоро тойуксут Саакырдаах Дьуонаны сылаас сымнаҕас тылларынан ахтара биллэр. Дойдуларыттан тэлэhийэн сылдьан, санаалара хараастар, сүөм түhэр, харыс аччыыр кэмнэригэр ии икки эдэр киhи тойук туойар, эhиэкэй таhаарар идэлээх эбиттэр. Оччоҕуна Олоохуна өрүс тардыылара, Алдан очуос төбөлөөх хайалара, Бодойбо күөх суугуннаах тайҕатын баhа саха ырыатынан сатарыйар, олоҥхо омуннаах тойугунан кутуллар, ыччат дьон мустан, ыhыах ыhар буолар эбиттэр.
Биир дойдулаахтара хорулалар ахталларынан, Сэргэй Чочанов Саакырдааҕы тойуксут быhыытынан ордорор эбит. Кини этэринэн, Дьуона ыраас куоластаах, эгэлгэ хоhоонноох эбит. «Ол гынан баран, олоҥхоҕо, арааhа, мин ордугум дуу дии сананарым. Ол тойукпунан да, хоhооммунан да буолбатах. Боруоста мин элбэх олоҥхону билэр курдук этии», - диирэ. Сэргэй Чочанов репертуарыгар баар олоҥхолор кини чахчы баай тыллаах олоҥхоhут буоларын кэрэhэлииллэр: «Сэргэ төрдө Сэрбэс Бөҕө», «»Дьаҕыл чанчык, көҥүл көрбөс, муҥур харыйа болбуоттаах Босхоҥ Болуот бухатыыр», «Утуйан-утуйан баран уhуктубут улуу Туйгун бухатыыр», «Кыскыйа халлаан аартыктаах, кыа хаан тараҕайдаах Кыыс Ньургун бухатыыр», «Таас таны, муос мурун, чугуунай тоҕонох, чаалбаан тарбах, ылтаhын ытыс, ыар чыппа Тимир Дьылыр бухатыыр», «Тоҕус халлаан оройуттан түспүт Дьура хара аттаах Дьулуруйар Ньургун Боотур».
Саакырдааҕы кытта биир кэмҥэ уруккута Кукаакы, билиҥҥитэ Малдьаҕар нэhилиэгин олохтооҕо Николай Васильевич Васильев — Сыччыкы Олоохунанан Бодойбоҕо сылдьыбыта биллэр. Ол эрээри чопчу ханна кимниин сылдьыбыта биллибэт. Бэйэтин түбэтигэр олоҥхоhут, түhүлгэлээх үҥкүүhүт быhыытынан биллэр. Аҕата Ньоймотуу эмиэ олоҥхоhут дииллэр. Сыччыкы элбэх оҕолоох, бэйэтин курдук тойуксут үҥкүүhут уолаттардаах Улахан уола Уйбаан Бүлүү педтехникумун бүтэрэн баран, Үгүлээккэ үлэлии сылдьан саастыылаахтарын мунньан олус бэркэ оhуокайдыыра диэн кэпсииллэр. С.Н.Тимофеев — Сыччыкы кэнники кэмҥэ Күөх Ньурбаҕа кырыымпалыы кэрэ куолаhынан биллэрэ. Аҕата өлөөрү сытан уолугар кэриэhин эппит эбит: «Эн айылҕаттан бэриллибит куоластааххын, ыллыыр-туойар, түhулгэлээн этэр кыахтааххын. Ол эрээри 40 сааскын туолан эрэ баран дьарык гынаар. Мин айаҥҥа-сырыыга сылдьан сибиэбийэлэргэ олоҥхолоон, көрү-нары тардан кылгас үйэлэнэн эрэбин. Түүннэри олоҥхолоон сынньаммат этим»- диэн кэпсээбит. Ол иhин С.Н.Тимофеев олох олорон баран туойар-ыллыыр буолбут [Тимофеев,2014].
Ньурбаттан көмүстээх Бодойбоҕо С.В.Петров бэйэтин үөлээннээхтэрин кытта Революция буолуон эрэ иннигэр сылдьыбыт. Кини айылГаттан бэриллибит талаана уус уонна олоҥхоhут идэлээх эбит. Уус идэтин да уонна олоҥхолуур дьарыгы букатын оҕо эрдэuиттэн аҕатытан бэриhиннэрбит [Петров,2012]. Тайҕаҕа сылдьар кэмигэр ити икки идэтин тэҥинэн туhанан дьон сиэринэн сылдьыбыт. Кинини аҕатыттан истибит «Улгум сиэр аттаах уорааннаах сутуруктаах Оо Дьулаах бухатыыр» диэн суос соҕотох олоҥхолооҕун эдэр-эмэн сааhыттан хара кырдьыар диэри олоҥхолообута. Онон олоохуналар да кулгаахтарын уhугунан саха биир тэттик эрээри баай ис хоhооннох олоҥхотун истэн ааспыт буолуохтаахтар.
Н.Т.Степанов толорбут анкетатыттан көрдөххө, Ньурбаттан Олооохунанан, Тайҕанан эдэр-эмэн саастарыгар Петров Ефим Алексеевич — Ырдьыман Дьаакып (1892-1915) Чуукаар, Чарпыков Василий Ильич — Бэhэлэй Баhылай (1855-1939) Кукаакы, Рожин Степан — Бэстээх, Илистяров Алексей Данилович — Илисээр (1874-1948) Бэстээх Павлов Григорий — Дагдаас (1856-1930) Омолдоон, Тимофеев Николай Васильевич — Сыччыкы (1888-1936) Малдьаҕар, Тимофеев Афанасий Тимофеевич (1880-1940) 1 Хаҥалас, Ыас Дьөгүөр (1850-19000 Бордоҥ, Егоров Гаврил Данилович (1907-19 ) Чаппанда сылдьыбыттар, олоохуналарга олоҥхолоон ааспыттар. Ол эрээри чопчу ханна сылдьыбыттара, ханна олоҥхолообуттара чуолкай биллибэт.
Үhээ Бүлүү олоҥхоhуттара Олүөхүмэ5э онтон устунан Бодойбо бириискэлэртгэр, кэлин көмүстээх Алдаҥҥа үлэҕэ-хамнаска даҕаны, сырыыга-айаҥҥа даҕаны Туобуйанан Хороҕо быhа сылдьыhаллара, эргинсэллэрэ биллэр. Кинилэр Өлоохунаҕа аараан ыллаабыттара-туойбуттара ахтыллан ааhалларын ордук улуус нэhилиэктэрин кинигэлэригэр бэлиэтэнэн ааспыттар. Үөhээ Бүлуу биир талбан талааннааҕа, сээркээн сэhэнньитэ М.П.Егоров — Адьыак (1893-1969) туhунан Кэнтик нэhилиэгин кинигэтигэр маннык ахтыллыбыт:»Сүүрбэтин туоларыгар Тайҕаҕа бырадьаагы барбыт. Өлүөхүмэҕэ дьоҥҥо болооччунан бурдукт сынньан, мастаан сылдьыбыт. Онтон араас нэhилиэктэринэн Нөөрүктээйинэн, Малдьаҕарынан, Кыыллаах арыынан сылдьан олоҥхолоон, дьуохардаан барбыт. Дойдутугар төннөн кэлэригэр олоҥхоhут, дьуохардьыт бастыҥа. Колхоз ыhыахтарыгар олоҥхолоон, дьуохардаан тахсар. Киэҥ дириҥ эҥээркэй куолаhынан ыллаан тардара» [Кэнтик нэhилиэгэ, 2009, с.31].
Үөhээ Бүлүү биллэр олоҥхоhута Ф.Н.Тимофеев — Биэчэрэ Бодойбонон, Олоохунанан эдэр сааhыттан бэрт уhуннук 33 сыл үлэҕэ-хамнаска сылдьыбыта биллэр. Ол сылдьан атын дойду ааттаахтарын кытта уран тыл ууhугар күрэстэспитэ, устар ууну сомоҕолуур олоҥхоhут быhыытынан биллибитэ-көстүбүтэ. Кыhыҥҥы уhун киэhэлэргэ дойдуларын ахтан туоххаhыйа сылдьар саха дьонугар омуннаах-төлөннөөх олоҥхолорун толорон истээччилэри саататарын иhин Биэчэрэ диэн дьаралык ааты иҥэрбиттэрэ. Кини баай-талым репертуардааҕа биллэр: «Тумэн Буурай бухатыыр», «Адьы-будьу бухатыыр» «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Беҕе», «Эрэйдээх-буруйдаах Эр Соҕотох», «Күн Эрили бухатыыр», «Күн Күөгү бухатыыр», «Дьиэрбэҥ Беҕө», «Модун Тулаайах», «Бэрт уола Бэриэт Бэргэн». Бу олоҥхолору Олоохуналар, бука, дуоhуйа иhиттэхтэрэ диэн сэрэйиэххэ сеп. Аны Биэчэрэ репертуарыгар киин улуустар олоҥхоhуттара таптаан толорор «Мүлдьү Бөҕө», «Дьиэрбэҥ Беҕе», «Күн Эрили» олоҥхолоро киирэ сылдьаллар. Бука, Биэчэрэ кинилэр толорууларын сэргээн истэн бэйэтин репертуарыгар киллэрдэҕэ. Атын да олонхоhуттар, холобур, «Ньургун Боотур» олоҥхону бэйэлэрин репертуардарыгар киллэрбиттэрин туhунан суруйан турабыт. «Этот эпический текст зафиксирован, по анкетным данным сказителей, в репертуаре нюрбинских и вилюйских олонхосутов, которые согласно биографическим сведениям, обычно в молодости в разных местах Якутии и на бодойбинских приисках, где не раз слушали исполнение этого олонхо. Вероятно, они усвоили эпос «Нюргун Боотур» непоредственно от татттнских олонхосутов или через других лиц, , хорошо знакомых с эпической традицией Татты» [Илларионов, 1982, с.29]. Онтон «Бүдүруйбэт Мүлдьү Бөҕө» олоҥхону бэйэтин репертуарыгар киллэрбит аатырбыт олоҥхоhут Д.М.Говоров Көмүстээх Тайҕаҕа да, Бүлүү өрүскэ да сылдьыбыта биллэр. Онон Биэчэрэ тус олоҥхоhут тыыннаах толоруутун истибит буоллаҕына көҥүлэ.
Ол эрээри Олоохунаҕа киирэн олохсуйан, кэргэннэнэн уhуннук олорбут олоҥрхоhутунан Никита Семенович Александров - Ынта Никиитэ буолар. Кини сиэн быраата М.Е.Федоров ахтарынан, Үөhээ Бүлүүгэ олоҥхоhут быhыытынан киэник биллибит. Бэйэлэрин кэмнэригэр норуокка биллибит олоҥхоhуттар Дабыыт Кыhылбаайыкап, Ф.Тимофеев — Биэчэрэ кут-сүпр баттатар эбиттэр. Кинилэр, баҕар, буолуо Көмүсээх Тайҕаҕа биир кэмҥэ буолуо алтыhан ааспыттар. Онон бэйэ-бэйэлэрин ким туохха кыахтааҕын билсиспит буолуохтаахтар.
Ынта Никиитэ Бодойбоҕо мас кэрдиитигэр үлэлии сылдьан, 1912 с. рабочайдары ытыалааhыны уу хараҕынан көрбүт. Онтон уолуhуйан Өлүөхүмэҕэ кэлэн, баайдврга хамнаска киирбит. Ол сылдьан Кыыллаах Арыы кыыhын кэргэн ылбыт. Айылҕаттан талааннаах күтүөт киhи Өлүөхүмэҕэ олоҥхо дьоро олоҥхо дьоро киэhэлэрин ттэрийдэҕэ буолуо.
Н.С.Александров Өлүөхүмэҕэ сылдьар кэмигэр дойду-дойду аатырар-суолурар олоҥхоhуттара хонук киэhэлэригэр олоҥхолоон уhун киэhэлэри кылгаталлара. Ынта никиитэ тыла¬өhө бу кэмҥэ чочуллубута суруттарбыт олоҥхоттуттан дьэ нкэтик көмтөр.

Туhаныллыбыт литература:
Айыылартан айдарыылаах. С.А.Зверев — Кыыл Уолун туhунан ахтыылар.[[хомуйан оҥордо В.В.Илларионов]. - Дьокуускай: Бичик,2000. - 192 с.
Алгыстаах Айыы аартыгынан: ыйынньыктар, ахтыылар / [хомуйан оҥордулар: А.А.Дмитриева, Р.Н.Николаева; эппиэттиир ред. С.Д.Мухоплева] — т Дьокуускай: Бичик, 2012. - 160 с.
Багдарыын Сюлбэ. Топонимика якутии: Крат. Научно-попул. Очерк. - Изд. 2-е, испр. И доп. Якутск: Бичик, 2004. - 192 с.
Бордоҥ. Ньурба улууhа./ [хомуйан оҥордулар, суруйдулар: Данилов Э.Ф., Лыткин Н.Н.].- Дьокуускай: Бичик, 2006.- 560 с.
Зверев Д.С. Аҕам туhунан аман өс. - Якутскай,1995.- 176 с.
Еремеев В.П. Саахардаах Дьуона ырыалара. - «Кыым», 1982, сэтинньи 21 күнэ.
Иванов И.Н. Саакырдаах Дьуона // Мэгэдьэк. Ньурба улууhа. Хомуйан оҥордо Е.Е.алексеев. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - С.83-89.
Иванов И.Н. Эмиэ онно.
Илларионов В.В. Омуруоска олохоhут уонна кини «Көҕөн кус уола Күн Ньургун олоҥхото»//Илларионов В.В. Олоҥхо алыптаах эйгэтэ: ыстатыйалар, санаалар, сэhэргэhиилэр. - Дьокуускай:Бичик, 2006, - 334 с.
Илларионов В.В.,Илларионова Т.В. Сунтаар олоҥхоhута М.З.Мартынов уонна кини «Уол Дуолан бухатыыр» олоҥхото.// Уол Дуолан бухатыыр: / [М.З.Мартыновтылыттан А.А.Саввин суруйуута; бэчээккэ бэлэмнээтилэр: проф. В.В.Илларионов, Т.В.Илларионова; эппиэттиир ред. Проф. Н.А.Алексеев] — Дьокуускай: Бичик, 2010. - 248 с.
Илларионов В.В. Түөлбэ олоҥхоhуттара: олоҥхолооhун уратылара. - Дьокуускай:ХИФУ кинигэ кыhата,2016.- 272 с.
Илларионов В.В. Сунтаар олоҥхоhута Алексей Петрович Амвросьев — Омуруоска // Оҕо Тулаайах бухатыыр: олоҥхо А.П.Амвросьев — Тойуктаах Омуруос; [бэчээккэ бэлэмнээтилэр: В.В.Илларионов, Т.В.Илларионова; А.П.Амвросьев тылыттан С.П.Саввинов суруйуута]; - Дьокуускай: СМИК-Мастер. Полиграфия, 2017. - 184 с.
Илларионов В.В., Илларионова Т.В. Сунтаар олоҥхоhута И.Д.Павлов уонна кини олоҥхото// Аар Саарга аатырбыт ат курдук ааттаах Ааттаах Адаам Саар: олоҥхо.[бэчээккэ бэлэмнээтилэр В.В.Илларионов, Т.В.Илларионова; И.Д.Павлов тылыттан Т.Т.Данилов суруйуута].- Дьокуускай, 2018. - С. 14.
Казарян П.Л. Сухопутные сообщения Северо-Восточной России (ХУ11 в.- 1920 г.). - Якутск: Издательский дом СВФУ, 2012. - 147 с.
Ньурбачаан. Ньурба улууhа: буор күүстээх Бордоҥнортон утумнаан. / [хомуйан оҥордо, суруйда А.А.Дмитриев..]. - Дьокуускай: Бичик,2007.- 408 с.
Мэгэдьэк. Ньурба улууhа / Хомуйан оҥордо Е.Е.Алексеев. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 4008 с.
Одун Чуураа бухатыыр: олоҥхо. [хомуйан оҥордулар Т.С.Кириллина, С.Т.Кириллина,К.С.Кириллина; олоҥхоhут С.С.Афанасьев-Ырыа Сиэнчэ олоҥхотун А.А.Саввин суруйуута]. - Дьокуускай: СМИК-Мастер. Полиграфия, 2014. -148 с.
Олекминский улус: история, культура, фольклор. [ред. Кол. Т.Н.Оглезнева]. - Якутск: Бичик, 2005.- 288 с.
Ордахов В.А. Олоҥхоhут Түүлээх үйбааны көрбүтүм // Аар саарга аатырбыт ат курдук ааттаах Ааттаах Адаам Саар: олоҥхо: [бэчээккэ бэлэмнээтилэр: В.В.Илларионов, Т.В.Илларионова; И.Д.Павлов тылыттан Т.Т.Данилов суруйуута]. - Дькуускай, 2018. - С.243.
Пахомов А.К. Кыыл Уола — С.А.Зверев. // Зверев Д.С. Алгыс түстэниитэ. Дькуускай, 1999. - 108 с.
Петров С.В. - Чыычаах. Оҕо Дьулаах бухатыыр; [хомуйан оҥордулар: В.В.Обоюкова, Р.Н.Анисимрв, С.Д.Львова; С.В.Петров тылыттан М.Н.Иванов суруйуута (1937 с.)] - Дьокуускай: ХИФУ издательскай дьиэтэ, 201ё2.- 144 с.
Улуу олоҥхоhут Чээбий: ахтыылар, ыстатыйалар / [хомуйан оҥордо Е.Д.Уварова; эпп.ред. С.Д.Мухоплева]. - Дьокуускай: Бичик, 2014 — 160 с.
Хорула: : Ньурба улууhа.Хомуйан оҥордо Н.Т.Чочанов.- НьурбаЖ Ньурба типографията, 2010.- 450 с.
Федоров Г.Е. Норуот ырыаhыта Ырыа Сиэнчэ // «Ильич уоттара», муус устар 29 күнэ, 1966.
Платонов В.Г., Жондоров Н.Н. Күн Эрили бухатыыр. Олонхосут Харитонов Ион Матвеевич. Мегежекский наслег Нюрбинского района Якутской АССР. Записали В.Г.Платонов и Н.Н.Жондоров. 1947.// Рукописный фонд ЯНЦ СО РАН, ф.5,, оп.7., д. 105. - Л.6.

Вернуться назад  

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

“Өрүс бэлэхтэрэ” испэктээк премьератыгар ыҥырабыт!
Дьокуускай куорат олохтоохторо уонна ыалдьыттара!Өксөкүлээх Өлөксөй үйэлээх үтүө аатын өрө тутан кини аатын сүгэр Норуоттар...
Өксөкүлээх Өлөксөй “Ойуун түүлэ” поэматынан испэктээгэр бар дьоммутун ыҥырабыт!
Саха классик суруйааччыта Алексей Елисеевич Кулаковскай айар үлэтин 120 сылынан Олоҥхо тыйаатыра төрүттэмитэ 12 сыла...

Поиск