Ыһыах, алгыс, оһуокай

Самаан сайын сатыылаата, күөххэ үктэннибит, үтүө кэмнэр саҕаланнылар. Былыргы биһиги төрүттэрбит бу кэми үөрэ-көтө көрсер, көрүлүүр-нарылыыр кэмнэрэ. Бэл, саамай былыр Я. Линденау суруйарынан, ыһыах ыйа диэн ааттыыллар эбит. Түөлбэлэринэн, аҕа уустарынан, кэлин бүтүн нэһилиэгинэн, улуустарынан ыһыахтары тэрийэн ыыталлара.
Өксөкүлээх Өлөксөй хомуйан таһааттарбыт өһүн хоһоонноругар “Учан булуута, Дьэргэстэй ыһыаҕа, Омоллоон олоҕо” диэн уос номоҕо баара мээнэҕэ буолбатах. Ыһыаҕы тэрийэн ыыппыт дьоннор ааттара кыбылла сылдьар быһыылаах. Омоллоон саха өбүгэ төрүтэ, Дьэргэстэй диэн ааттаах дьоннор баар буоллахтара.
Онтон сахалар төрүттэрин үөрэтэр кыраайы үөрэтээччи, доцент М.Н. Григорьев дойдутугар Учан диэн ааттаах булчут олоро сылдьыбытын ахтар. Онон бултаан-алтаан, сылгы-сүөһү тэринэн, кымыс оҥостон, астаах-үөллээх ыһыаҕы тэрийбиттэрэ сэрэйиллэр.
Оттон үһүйээннэргэ кэпсэнэринэн, сахаларга маҥнайгы ыһыаҕы тэрийбит, ыһыах тэриллэрин оҥорбут, сиэри-туому, ыһыах алгыһын толорбут киһинэн Эллэй эһэбит буолар. Кинини Г.В. Ксенофонтов мифологияҕа сыһыары тутан, культурнай герой курдук көрөр. Дьэ ол иһин оһуокай тылларыгар «Эллэй эһэбит саҕаттан этиллибит эһиэкэй, Омоҕой баайбыт саҕаттан олохтоммут оһуокай” диэн үгүстүк этэн аһарааччылар. Онон сахалар сайын кэлиитэ ыһыахтыыр үгэстэрэ бэрт былыргыттан олохсуйбуттара. Ол үгэстэрин сэбиэскэй былаас олохтонуор диэри тутуһан кэлбиттэрэ.

Сэбиэскэй былаас буолбутун кэннэ ордук киин улуустарга ыһыахтарын саҥа сиэринэн сандама диэн ааттаан тэрийэр буолбуттарын туһунан фольклорист П.Н. Попов суруйан турар. Онно суолтатыгар сиэр-туом алгыс тэрийэн баран, саҥа олоҕу айхаллыыллара. Онтон аныгы ырыалары ыллаан-туойан, көрүлээн тахсар буолбуттар. Историк, кыраайы үөрэтээччи Г.Г. Софронов Орто Халымаҕа айыы ойууна кыттыылаах былыргы ыһыах 1925 с. тэриллэн ыытыллыбытын суруйбута баар. Өксөкүлээх Өлөксөй Өймөкөөҥҥө бэйэтинэн үс сэргэни туруоран туран ыһыах ыспыта биллэр. Онтон сыыйа сэбиэскэй ыһыахтар уруйдаах-айхаллаах, идеологическай хабааннаах буолан барбыттар. Онтон Өктөөбүрүскэй өрөбүлүүсүйэ 20, Автономия тэриллибитэ 15 сыллара, Аҕа дойду сэриитин кэнниттэн Кыайыы ыһыахтара политическай ис хоһоонноро күүһүрэн барбыттара. Дьиҥ ыһыах үгэстэриттэн тэйэн, аныгы сэбиэскэй ыһыахтар тэриллэллэрэ үгэскэ кубулуйбута.
Ааспыт үйэ сэттэ уонус сылларыттан араас үбүлүөйнэй ыһыахтар, доҕордоһуу ыһыахтара диэннэр национальнай формалаах, интернациональнай ис хоһоонноох буолуохтаах диэн ирдэбиллэргэ сөп түбэһиннэрэн, ыһыаҕы тэрийэллэрэ үгэс буолбута. Арай мин өйдүүрбүнэн Улуу Сибиэрэп Сунтаар Арыылааҕар, Угут күөлгэ тэрийэр ыһыахтарыгар арыалдьыт кыргыттардаах, уолаттардаах киирэн, бэйэтинэн уот оттон, сыт таһааран, аман алгыһын амалыйара, айыыларга анаан кымыс ыһан күдээритэрэ, онтон бүтэһигэр айыыларга сүгүрүйэн, туойан дьэрэлитэрэ уонна түһүлгэтин төрүттүүрэ. Кини этэригэр ким да туспа түһүлгэни тэрийбэтэ, бары биир түһүлгэҕэ киирэн, этэргэ дылы, түөлбэ күөл саҕа түһүлгэ буолара. Бүтэһигин Угут Күөлгэ түһүлгэлээн эппитин суруналыыс Н.Н. Николаев магнитофоҥҥа суруйбутун сурукка-бичиккэ таһааран бэчээттэппитэ чахчы улуу киһи кэриэс-хомуруос тыллара иһиллэр. Кини кэнниттэн Элгээйигэ Угут Күөлгэ ыһыах тэриллэн ыытыллара мөлтөөн барбыта биллэр.
Ол да буоллар сунтаардар ыһыахтарын мэлдьи өрө тутан кэллилэр. Улугуруу да сылларыгар улуус салайааччылара, культура управлениетын үлэһиттэрэ ыһыахха улахан суолта биэрэн, оройуон пааркатыгар 1947 сыллаахтан күн бүгүҥҥэ диэри тэрийэн кэлбиттэрэ. Онно да маҥнай тэрийэллэригэр Сэргэй Сибиэрэп кыттыыта быһаарар оруолу ылбыт буолуон сөп. Ол ыһыаҕы тэрийсибит, кыттыбыт дьоннор Сэргэй Сибиэрэп туһунан ахтыыларга бэркэ суруйан тураллар. Итиэннэ ити кэмҥэ Сунтаартан төрүттээх саха маҥнайгы кинооператордара Н.Е. Саввинов, Н.М. Сантаев киинэ сурунаалларга сюжеттары таһаарбыттара, “Сунтаар - олоҥхо дойдута” диэн өйдөбүлү үөскэппиттэрэ. Онон мин дойдум ыһыахтарын оҕо эрдэхпиттэн киэн тутта улааппытым улахан оруоллаах, сабыдыала улахан. Оскуолаҕа киириэм иннинэ дойдубар Күннээх Күүкэйгэ Аар Баҕахха сибэккинэн тэлгэммит добун хонууга хаарыс солко былааттарын мааммыт кыыс дьахталлар эр дьону кытта элээннии эҥээрдэһэн эһиэкэйдии сылдьаллара харахпар бу да баар курдук көстөр.
Ааспыт үйэ тоҕус уонус сылларыгар өй-санаа, төрүт культураҕа сыһыан уларыйан барбыта. Национальнай оскуола концепцията киирбитэ. Итини кытта ыһыахтары тэрийэн ыытыыга кэпсэтиилэр Норуот айымньытын дьиэтигэр (директор Н.С. Толбонова), Пушкин аатынан национальнай библиотекаҕа “Алтан сэргэ” кулуупка (тэрийээччилэр Тэрис, краеведческай саала сэбиэдиссэйэ В.Н. Павлова) ыһыах туһунан кэпсэтиилэр буолбуттара, К.Д. Уткин көҕүлээһининэн “Ыһыах – үйэлээх үгэспит” диэн научнай-практическай конференциялар тэриллибиттэрэ. Бу кэпсэтиилэргэ биһиги сүрүн санаабыт ыһыах былыргы үгэстэрин сөргүтүү, үйэтитии, тилиннэрии этэ. Библиотека актовай саалатыгар дьоннор лыык курдук симиллэн олорон, алгыс, оһуокай, таҥас-сап, сахалыы ас, кымыс маастар кылаастарыгар сылдьаллара. Биһиги Л.А. Афанасьев-Тэристиин «Туругуруу ыһыахтара» диэн үрдүк мэҥэ халлааҥҥа олорор айыыларга Айыыһыка, Иэйэхсиккэ, Дьөһөгөйгө, Хотой Айыыга, Улуу Суоруҥҥа, Сүҥ Дьааһыҥҥа, Билгэ Хааҥҥа, Одун уонна Чыҥыс хааннарга, Үрүҥ Айыы Тойоҥҥо аналлаах итэҕэлгэ иэҕиилээх ыһыахтары тэрийэн ыытыы туһунан концепция суруйбуппут. Үгүстэр өйөөбүтэрэ, сорохтор утарбыттара. А.С. Федоров Дьөһөгөй эрэ ыһыаҕын билинэрэ, кини эмиэ брошюра таһаарбыта, дойдутугар Дүпсүҥҥэ совхоз директора И.В. Бочкарев өйөөн, Дьөһөгөй ыһыаҕын тэрийэн ыыппыта. Онуоха күн тахсыыта алгыс оҥорбуттарыгар сиэргэ-туомҥа анаан бааллан турар биэлэр иҥэрсийиилэрэ, кулуннар кистээһиннэрэ дьикти кэрэтик иһиллибиттэрэ. Чахчы ийэ айылҕа уһуктуута киһини ураты турукка киллэрэрин сөҕө санаабытым.
Дьокуускайга Туймаада туонатыгар тэриллэн ыытыллыбыт маҥнайгы ыһыахтар алгыстарын В.А. Кондаков айыыларга анаан үөһээ тохсус халлаантан саҕалаан былыргылыы алгыһы толороро, сөҥ куолаһынан оргууй саҥарара киһи оройунан киирэн баран, тилэххинэн тахсар курдук тийимтиэтик этэрэ. Маҥнай ипподромҥа тэриллэн ыытыллыбыт ыһыахха Тэрис уонна Сайыына көҕүлээһиннэринэн күнү көрсүү алгыһа толоруллубута. Ордук эдэр ыччат күнү көрсүү туомун ылыммыта, бэйэҕэ дьолу-соргуну, сыллааҕы табыллыыны ылыныы курдук ылыммыта. Билигин Туймаадаҕа, улуус, Олоҥхо ыһыахтарыгар бигэтик киирдэ. Кымыс иһиитин сиэрин-туомун аан маҥнай К.Д. Уткин сценарийынан Ньурбаҕа ЮНЕСКО ыһыаҕар анаан толорбуттара. Культура управлениетын начальнига М.Р. Гоголева, Культура үтүөлээх үлэһитэ, дэгиттэр талааннаах алгысчыт, оһуокайдьыт, норуот ырыаһыта былыргы умнуллан эрэр үгэһи ыалдьыттарга анаан көрдөрбүттэрэ билигин Олоҥхо ыһыаҕын регламеныгар киллэриллэн, ыһыах аһыллыытын сиэригэр-туомугар эмиэ бигэтик киирдэ. Урукку сэбиэскэй ыһыахтар аһыллыыларын сиэрэ-туома идеологическай ис хоһоонноох буоллаҕына, аһыллыытыгар сиэри-туому тутуһуу анал сценарийынан ыытыллар, алгыс ис хоһооно айыыларга ананар курдук буолла. Маныаха кэнники сылларга Олоҥхо ыһыаҕын тэрийиигэ, ыһыах концепциятын ырытан оҥорууга Олоҥхо тыйаатыра сүрүн күүс буолар. Оттон сценарийын тылын-өһүн олоҥхо тылынан-өһүнэн суруйууга Б. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырын артыыһа З.Г. Попова, Олоҥхо тыйаатырын фольклорга сүрүн исписэлииһэ М.Н. Власьева дьарыктанан эрэллэр. Хайа да ыһыахха ыһыах аһыллыытын сиэригэр-туомугар болҕомто туһаайыллар буолла дии саныыбын. Ол эрээри билиҥҥи ыһыахтар урукку кэм ыһыахтарынааҕар киэҥник, дарбааннаахтык хас уонунан тыһыынча киһи мустан олордоҕуна тэриллэр ыытыллар буолан, аныгы стадионнай, театральнай элеменнэр киирэллэр, сценаристар, режиссердар техническэй ньымалары, музыка, үҥкүү элеменнэрин, ырыаны-тойугу киллэрдэхтэринэ, сатанар курдук. Биллиилээх этнолог, сахалартан соҕотох наукаҕа Государственнай бириэмийэ лауреата, историчесай наука доктора Н.А. Алексеев ыһыах культуратыгар маассабай культура көрүҥнэрэ сөптөөхтүк сиэр быһыытынан киирэллэрин утарбат этэ. Сунтаар, Туймаада ыһыахтарыгар сылдьарын, матырыйаал хомуйарын сөбүлүүр этэ. Сунтаар Күүкэйин ыһыаҕын анаан киинэҕэ уһултаран документальнай-научнай киинэни таһааттарбыта.
Ол эрээри кэнники кэмнэргэ гигомантиянан үлүһүйүү, Гиннес рекордарын өрө тутуу, араас элбэх конкурстары тэрийии культурнай шоуга охтуу баран эрэрин мин биир бэйэм испэр киллэрбэппин. Ыһыах үөрүүлээх аһыллыыта балтараа муҥутаан икки чаас 12 чаастан 2 чааска ыытыллыахтаах, тойон-хотун кэтэһии суох буолуохтаах, айыыларга аналлаах ыһыах тускула тутуһуллуохтаах, хас биирдии киһи алгыһы ис сүрэҕиттэн ылынарын курдук оҥостуохтаах. Научнай литератураттан көрдөххө, алгыс кэнниттэн ыһыах дьоно бары күргүөм тойугу толороллор эбит. Күргүөм тойугу Уус Алдаҥҥа В. Парников аан маҥнай толотторбута, онтон дьааҥылар, бүлүүлэр бэркэ киллэрбиттэрэ ыһыахтарын үөрүүлээх аһыллыытын киэргэппиттэрэ. Түмүгэр, алгыс оһуокайын С.А. Зверев-Кыыл уола түһүлгэлээн тэрийэрин курдук биир дьоһуннаах түһүлгэ тэриллиэхтээх. Ыһыах сүрүн көрө-нара оһуокай буоларын өйдүүр кэммит кэллэ. Туймаадаҕа кэнники сылларга оһуокай киин түһүлгэҕэ тэриллэр буолбута кэрэхсэбиллээх. Сунтаарга культура управлениетын начальнига М.В. Кобельянова көҕүлээһининэн түүҥҥү оһуокай көҥүл тэриллэр буолбута улахзан көҕү таһаарда. Күнү көрсүү сиэригэр-туомугар тыһыынчанан оҕо, ыччат үҥкүүлүү кэлэрэ көрүөххэ үчүгэй этэ. Туймаадаҕа да маннык тэрийиэххэ сөп этэ.
Ыһыах былыргыттан олохсуйбут спортивнай оонньууларын хапсаҕайы, атах оонньууларын, мас тардыһыытын, ат сүүрдүүтүн киллэриэххэ сөп. Тыгын оонньууларыгар кэрэхсэбил улаатта, итиниэхэ аналлаах тэрээһини киирэр билиэттээн, ыһыах тас өттүгэр тэрийиэххэ сөп. Оччого тэрийээччилэргэ үп-харчы даҕаны киириэн, кыттааччылар да бары туохха эмит тиксиэхтэрин сөп. Ыһыахха Сунтаарга былыргыттан олохсуйбутун курдук хорчуоппа тэриллэрэ наада, онно саха аһын талбата тэриллиэхтээх. Кэнники кэмҥэ саха таҥаһын культурата үрдээбитэ. Ыһыах дьоно сахалыы таҥнан кэлэллэрэ хараҕы үөрдэр. Маныаха саха таҥаһын маастардара, учуонадара А.Н.Зверева, С.И.Петрова, З.Н.Понохова уонна да атыттар сыллата айымньылаахтык үлэлииллэрэ киһини үөрдэр.
Ыһыахха алгысчыт оруола ураты улахан. Былыргы ыһыахтарга научнай литератураҕа сурулларынан айыы ойууттара алгыһы айыыларга анаан толороллоро биллэр. Ол аата анал үөрэҕи, уһуйуллууну барбыттар айыы ойууна буолаллар. И.А. Худяков суруйарынан, ыһыахха хас ойуун алгысчыт кыттыбытынан ыһыаҕы сыаналыыллар эбит. Бука, хас сиэри-туому тус-туһунан алгысчыт толорон эрдэҕэ. Туймаада ыһыаҕар А.С.Федоров, И.Г.Васильев-Алгыс Уйбаан уонна А.В.Саввинов–Алгыстаах Өлөксөөн идэтийэн дьарыктаналлар, кинилэри истэ үөрэннибит. Сунтаарга С.А.Зверев-Кыыл Уола уһуйбут алгысчыттара Н.Е. Тимофеев, И.Ф. Васильев өр сылларга солбуһа ыһыах алгыһын толордулар. Билигин Н.Е. Тимофеев уола күөгэйэр күнүгэр сылдьар Е.Н. Тимофеев ыһыах кэмигэр анаан алгыырга дьон-сэргэ ортотугар үөрүүлээх быһыыга сиэр-туом толорон көҥүл ылбыта. Атын биллэр улуус алгысчыттара туйах хатарааччылардаах буолуохтаахтар.
Арчы дьиэтигэр В.И. Бочонина көҕүлээһининэн А.С. Федоров салайыытынан эдэр алгысчыттар оскуолалара аһыллан үлэлээбитэ хас да сыл буолла. Алгыһынан дьарыктаныан баҕалаах элбэх курдук. Ол бэрт үчүгэй. Ол эрээри алгысчыт ким да буоллун харчыга үлүһүйэрин биллэриэ суохтаах. Ол алгысчыт аптарытыатын түһэрэр, харчыга үлүһүйүү айыыларга аньыы курдук ылыныахтаах. Сиэргэ-туомҥа, алгыска ыҥырбыт киһи бэйэтэ сөбүн көрөн төлөһүөхтээх, былыр аһынан-үөлүнэн манньалыыллара диэн буолар. Билиҥҥи ырыынак кэмигэр, суолтатыгар да буоллар, сиэр быһыытынан төлөһүү барара сөп. Алгысчыт бэрт дьоһуннаах, оттомноох, үчүгэй толору дьоллоох олоҕу олорбут айылҕаттан айдарыылаах киһи толороро ордук. Дьон-сэргэ ытыктыыр-убаастыыр, сүгүрүйэр, аһыы утахха ылларбатах, көссүө-көнө киһи буолара ордук. Оччоҕо кини алгыһа айыыларга тиийиэ буоллаҕа, истээччилэргэ да саныылларыгар астык буоллаҕа. Олоҥхонон ылан сыаналаатахха, маҥнайгы алгысчыттар дьахталлар быһыылаахтар. Аал Луук маска олорор Аан Алахчын бухатыыры ыраах айаҥҥа алҕаан ыытара олоҥхолорго этиллэр. Уруу ыһыаҕар аан маҥнай ыал ийэтэ алгыыр, Айыы Умсуур удаҕан, Ый кыыһа Ырбалдьын, Күн кыыһэ Күөгэлдьин, Үргэл кыыһа Үөкэйдээн бары алгысчыттар курдук көстөллөр. Онон сорох түгэннэргэ сааһырбыт, айылҕаттан бэрсиһиннэрбит талба талааннаахтар алгыахтарын сөп. Сунтаарга уус-уран көхтөөх кыттааччыта Л.Н. Пустолякова күнү көрсүү туомун толорбута, алҕаабыта, тойугунан доҕуһуоллаабыта, онтон алгыс оһуокайа бэркэ табыллыбыта. Онон дьахталлар да кыттыһыахтарын сөп дии саныыбын.
Арчы дьиэтигэр эр дьоннор түмсэн, алгыска холоноллорун истэ үөрэбин. Эдэрдэр кыттыһаллара, төрүт культураҕа сысталлара, эр дьону көҕүлүүллэрэ киһини үөрдэр. Хомойуох иһин соло булан сылдьа иликпин, бэйэлэрэ да миигин соччо билбэттэр, сүбэ-ама ыла сатаабаттар. Арай быйыл кыһын Аллараа Бэстээххэ Олоҥхо дьиэтигэр Саҥа дьыл саҕана тахсан, үс эдэр киһи алҕаабыттарын истибитим. Ол эрээри тыллара-өстөрө бэрт сатаҕай этэ, нууччалыы тыллары кыбытан этэллэрин испэр киллэрбэтэҕим. Ол туһунан бэйэлэригэр этэн турабын.Итинник алгыһынан биһиги ханна да тиийбэппит, айыылары ханньыардыахпытын эрэ сөп. Эдэрдэр кырдьаҕастартан үөрэниэхтэрин наада.
Иллэрээ сыл эр дьоннор «Сүр көтөҕүү» оһуокайдарын анаан истибитим уонна “Оһуокай да буолаахтаан” диэн суруйуум эһиги хаһыаккытыгар тахсыбыта, интернетинэн эмиэ тарҕаммыта. Үгүстэр миигин кытта сөбүлэспиттэрэ. Кавказ омуктара сэриигэ киириэх иннинэ үҥкүүлэрин матыыбын туһаммыттар. Аны оһуокайы таһаарааччы сыанаҕа туран тексин тутан туран ыһыылаах-хаһыылаах, туох да ис хоһооно суох үҥкүү тыла таһаарара миигин сөхтөрбүтэ. Маннык туолката суох оһуокайы биһиги сорох салайааччыларбыт өйөөн, үҥкүүлэһэ сылдьыбыттара миигин кыбыһыннарбыта, биһиги төрүт культурабытын аанньа ахсарбаттарын кэрэһэлииллэр. Өссө ааһа баран, ”Оһуокай” общество председателэ А.Дж. Данилов сүүрэн тахсан, оһуокайы таһаарбыт киһиэхэ “Үтүөлээх этээччи” аатын туттарбыта миигин сөхтөрөр. Түбэлтэнэн туһанан, билигин үтүөлээх этээччи, Дархан этээччи, Дарханнар дарханнара диэн ааты-суолу оһуокайдьыттарга мээнэ солуута суох биэртэлиир буолбуттарынан үйэм тухары оһуокайынан дьарыктаммыт, отуттан тахса сыл оһуокай жюритин салайсыбыт киһи дьиксиниэх санаам кэлэр. Анал балаһыанньалар оҥоһуллуохтаахтар. Быйыл тэриллибит “Оһуокай” республикатааҕы ассоциацията сөптөөх үлэни ыытыа диэн эрэнэ саныыбын.
Оһуокай конкурстарын тэрийии урут да баара, билигин да ыытыллар. Сунтаарга аҕыс уон сылларга ыһыахха сылдьан көрдөхпүнэ, улахан бириистэри туттарбаттара. Бары эппит дьоҥҥо биэстии солкуобайы, бастаабыттарга, миэстэлэспиттэргэ онтон үгүөрү харчыны конверга уган биэрэллэрэ. Аатырбыт-сураҕырбыт үҥкүүһүттэр түһүлгэҕэ киирэн, оһуокайдаан тыыннарын таһааралларын улахаҥҥа уураллара. Кэнники сылларга оһуокайы сөргүтэр, үҥкүүһүттэри көҕүлүүр баҕаттан хас ыьыах аайы убаһатыттан саҕалаан массыынатыгар тиийэ бириистэр турар буолбуттара. Ол биллэн, турар оһуокайдьыттары көҕүлүүрэ биллэр. Мин илиибиттэн Н.Е. Тимофеев, А.Ф. Софронов, Д.С. Иванов, Е.А. Лыткина, Р.Д. Иванов, Вадим Константинов, А.И. Кривошапкин, А.Е. Алексеев массыына күлүүһүн ылан тураллар. Кинилэр чахчы түһүлгэни төрүттүүр, көмүс куоластаах, хоһуйар дьоҕурдаах оһуокайдьыттар дии саныыбын. Жюрига П.А. Алексеев, В.Л. Алексеев, Т.С. Зверев, С.Д. Мухоплева, В.В. Обоюкова уо.д.а. оһуокайы чахчы билэр дьон сыаналаспыттара, кинилэр быһаарар куоластара ыйааһыннаах этэ. Билигин А.Дж. Данилов бэйэтэ иилээн-саҕалаан ыытар. Кэнники сылларга пааркаҕа ыһыах иннинэ сүүмэрдиир оһуокай күрэҕин ыыталларын ылыммаппын. Онно бастаабыттар Дархан этээччи аатыгар киирсэр былааннаахтар. Улуустан кэлээччилэргэ табыгаһа суох. Эбэтэр оһуокай олохсуйбут улуустарыттан, куораттан үстүү үҥкүүһүтү бүлүүлүү үҥкүүгэ (Н.Е. Петров – бэйэтэ ааттаах үҥкүүһүт, “Оһуокай” общество маҥнайгы председателэ, пропогандиһа “классическай” диир этэ), түөлбэ оһуокайыгар бэйэлэрин кыахтарынан көрөн, биир-икки үҥкүүһүтү киллэрэн күрэхтэһиннэриэххэ сөп. Ол ордук табыгастаах буолуоҕа.
Оһуокайдьыт чахчы айылҕаттан айдарыылаах, талааннаах, тас көрүҥнүүн, таҥастыын-саптыын киһи хараҕар быраҕыллар буолуохтаах. Оһуокай конкурсугар үс критейинэн куолаһын, хоһуйар хоһоонун, түһүлгэни тутарын өрө тутан сыаналыырга сүбэлиибин. Билиҥҥи оһуокайдьыттар хоһуйан, уустаан этиилэрэ кыаллыбат буолан иһэр, аллитерациянан аттаран, кэрэ тылларынан кэккэлэтэн, ойуулаан-оһуордаан этэллэрэ ырааҕынан тиийбэт. Маҥнай истэргэ эдэрдэр куоластаах курдуктар, онтон сыыс тыллара, сыыһа-халты этэллэрэ үксээн иһэр буолар. Бүлүүлүү үҥкүү үс түһүмэхтээх буолар, айыыларга сүгүрүйэн эрэрдии туойан, дьэрэлитэн саҕалааччылар, онтон талбыт тематын ис хоһоонун арыйан этиэхтээх, түмүгэр алгыһынан амалыйан көтүү үҥкүүгэ киириэхтээх. С.А. Зверев оһуокай олоҥхо курдук баай диир буолара. Онон хоһуйан этиигэ суолта бэриллиэхтээх. Урут биир түһүлгэҕэ хастыы да теманы арыйан, чааһы чааһынан этэллэрэ, билигин биир теманы 15-20 мүнүүтэ этиэххэ сөп. Онтон түөлбэ оһуокай хамсаныыта араас буолар, сорохтор гиэнэ ис хоһооно суох төгүрүччү үҥкүүлээһин буолар. Онон Бүлүүлүү оһуокайы кытта конкурска киллэрэн күрэхтэһиннэрэр уустуктардаах. Ол иһин сорохтор жюри сыанабылын кытта сөбүлэһээччилэрэ суох. Оһуокай күрэҕэр кыттыбыттарынан эрэ “бэрпин” диэн сананаллара сыыһа, ханан да табыллыбат, жюрилар хайа кыалларынан, туох баарынан сөптөөхтүк сыаналыырга дьулуһаллар. Былырыын Бүлүү ыһыаҕар Мирнэйтэн В.С. Семенов Дьааҥы ыһыаҕар бастаабытын үөрүүтүгэр түһүлгэлээн эппиттэргэ биэс кырса тириитин бириискэ туруорбутун холобурга туруоруохха сөп. Былырыын ыһыахтарга бастаабыттар, кыра да буоллар, бириистээх кэлэллэрэ тэрийээччилэргэ да, жюриларга көмөлөөх буолуох этэ.
Биһиги оһуокай төрүт үгэстэрин, сүрүн ис хоһоонун, хаамыытын тутуһарга, харыстыырга дьулуһабыт. Кистэл буолбатах, сорох эдэр оһуокайдьыттар үҥкүүлэрин тылларын өйгө үөрэтэн баран, ону эргитэ сылдьан этэ сылдьар буолаллар. Биһиги кырдьаҕас үҥкүүһүттэрбит мэлдьи норуот айымньытын ойуулуур-дьүһүннүүр дэгэтэрин, олук хоһооннорун туһанан хоһуйан этэр үгэстээхтэр. Кинилэртэн үөрэниэххэ наада. Билиҥҥи оһуокайга сценическэй үҥкүү элэменнэрэ киирэн эрэллэр, ити эмиэ үҥүү үгэһин кэһэллэр. Сорохтор турукка киирдэхпит аатыран, араастаан өрө мөхсөн, тэбиэлэнэн этэ сылдьаллара көрүөххэ сүөргү. Ордук куоракка оһуокайга Гиннес рекордун кэнниттэн түһүлгэ иһигэр түһүлгэ тэриллэн хааһы курдук буолар, ким түһүлгэлээн этэрин билбэккэ хаалаҕын. Дьиҥ былыргылыы алгыстаах оһуокайы тэрийиэхпитин баҕарар буоллахпытына, биир дьоһуннах түһүлгэни тэрийиэхтээхпит. Ол түһүлгэ иһигэр кырачааннарбыт киирэн оонньоотуннар, үҥкүүлэстиннэр, оһуокайдьыт ырыатын-тойугун, сэбэрэтин дуоһуйа көрдүннэр. Оччоҕо оһуокайбытыгар оҕо-аймах тардыстыа, туох эмэ хаалыа. Мин биир бэйэм, мин үөлээннээхтэрим, Сэргэй Зверев Арыҥах Арыылааҕар, Угут Күөлгэ түһүлгэлээн этэрин истэн улааппыт дьоммут, ол иһин оһуокайга орооһбут, үҥкүүгэ үөрдүһэбит, ыһыахха тардыһабыт.
Ыһыах, алгыс, оһуокай саха омук үйэлэр тухары бүөбэйдээн, харах харатын курдук харыстаан кэлбит мэҥэ өйдөбүллэрэ, үтүө үгэстэрэ. Өбүгэлэрбит үтүө үгэстэрин үйэтитиэх, сөргүтүөх, сайыннарыах кэриҥнээхпит. Хас биирдии киһи хайаан да биир эмэ ыһыахха сылдьан оһуокайга киирэн айыыларга аналлаах алгыска кыттыһыахтаах, айылҕаттан энергия ылан, күүс-уох киллэриэхтээх, дьллоох олоҕун тускулуохтаах, айымньылаах үлэҕэ кынаттаныахтаах, тапталыгар да табыллыахтаах. Эһиэхэ барыгытыгар аман алгыһы аныыбын, дьол-соргу тосхойдун, ыһыахха көрсүөххэ диэри.

В.В. Илларионов, ф.н.д., профессор,
ХИФУ ХИНТК Институтун фольклор

уонна культура кафедратын сэбиэдиссэйэ,
Сунтаар уонна Дьааҥы улуустарын
бочуоттаах гражданина

2018 с. бэс ыйын 7 күнэ

Вернуться назад  

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

"Туйаарыма Куо" (Китай) в исполнении Пекинского театра опера Куньцю
«Светлоликая Туярыма Куо» пьеса П.А. Ойунского созданная по сюжету олонхо «Нюргун Боотур Стремительный». История...

Поиск